abakus, najwyższa część głowicy w kształcie czworobocznej płyty. [łac. cus, z gr. ábaks]

absyda   => apsyda.

aedicula, edicula, edykuła, edykuł; w starożytności: 1. kapliczka zwieńczona frontonem opartym na antach, pilastrach lub kolumnach; 2. model budynku; 3. nisza we wewnętrznych ścianach budynku. W sztuce średniowiecznej i nowożytnej miniaturowy model budowli prezentowany przez fundatora lub motyw dekoracyjny stosowany głównie w malarstwie i rzeźbie. Szczególnie popularne były romańskie i gotyckie aedicule baldachimowe, wstępujące zwłaszcza w portalach. W Polsce aedicule występują też jako sterczyny attyk renesansowych.

aha, ukryta granica ogrodu w formie głębokiego rowu, fosy, kanału lub uskoku tarasowego na stoku, uniemożliwia jej przekroczenie, a nie przesłaniająca widoku na okolicę.

akant, roślina o dużych, głęboko wyciętych liściach i zebranych w kłos kwiatostanach, rosnąca w stanie dzikim w krajach śródziemnomorskich; pierwowzór ornamentów znanych pod nazwą liścia, kwiatu i wici akantu, stosowanych szeroko w ornamentyce od starożytności do czasów współczesnych. [gr. ákanthos]

akwaforta, kwasoryt, technika graficzna druku wklęsłego; także odbitka otrzymana tą techniką. [wł. aquaforte]

akwarela: 1. farba wodna o spoiwie rozpuszczalnym w wodzie, przeważnie z gumy arabskiej, często z dodatkiem miodu (farby miodowe), cukru lub gliceryny, które nadają elastyczność i ułatwiają pobranie farby wilgotnym pędzlem, nieodporna na światło, łatwo płowieje; 2. technika malarska; [wł. acquarello, od acqua woda]

akwatinta, kwasoryt, płaszczyznowy, technika graficzna druku wklęsłego, zbliżona do  => akwaforty, rozpowszechniona w XVIII w.; także odbitka wykonana tą techniką.

akwedukt, wodociąg, kanał podziemny, naziemny lub wzniesiony na arkadach, doprowadzający wodę z odległych źródeł rurami. Wraz ze sztucznymi ruinami wprowadzono akwedukty do ogrodów sentymentalnych i romantycznych w 2 poł. XVIII w. (Arkadia, Schweitzingen). [łac. aquaeductus]

á la greque, ornament, przeważnie meander; termin używany w Polsce od poł. XVIII w.

aleja, droga piesza lub jezdna wiodąca między równoległymi rzędami drzew; aleja występuje też jako droga między szeregami rytmicznie ustawionych rzeźb lub fontann, w powiązaniu z drogami komunikacyjnymi i ulicami miejskimi jako promenada lub bulwar; najcenniejsze aleje są chronione jako zabytki ogrodowe i pomniki przyrody, m.in.: Aleje Ujazdowskie w Warszawie (1768), Aleja Królewska w Gdańsku (1770), aleja lipowa z Nieborowa do Arkadii. [franc. allée droga]

al fresco   => fresk.

alkierz: 1. wydzielony wyraźnie w bryle budynku narożnik lub narożna dobudówka, o rzucie na ogół kwadratowym lub prostokątnym, kryte często osobnym dachem; alkierz wykształcił się w 1 poł. XVI wieku z narożnych baszt warownych zamków. W Polsce charakterystyczny zwłaszcza dla dworów XVI wieku i pałaców XVII wieku; w budownictwie dworów murowanych i drewnianych utrzymywał się do XIX wieku. 2. mała izba mieszkalna na dworach i pałacach, na ogół narożna, będąca garderobą, sypialnią, gabinetem, czasem alkową; 3. izba mieszkalna w karczmach; 4. w budownictwie wiejskim izba na przechowywanie ziarna, tzw. szafarnia. [staroczes. alker, arker, niem. Arker, starofranc. arquiere]

alkowa, komnata, izdebka, wyodrębniona część większego pomieszczenia przeznaczona najczęściej na łoże. Występowała w antycznych domach rzymskich, w domach arabskich, od poł. XVII wieku rozpowszechniła się we francuskich pałacach miejskich i wiejskich, od XVIII wieku w budownictwie całej Europy; w XIX wieku przekształciła się we wnękę sypialną. [franc. alcove, z hiszp. alcoba, z arab. al-kubba sklepiona komnata, namiot]

alla prima, fa presto, technika malowania w sposób bezpośredni, szybko, bez podmalowania i najczęściej bez przygotowania rysunku. [wł. od razu]

alpinarium, ogród skalny z roślinami górskimi urządzony dla celów naukowych i dydaktycznych; alpinarium zakładano w warunkach naturalnych lub na specjalnie sztucznie utworzonych zboczach i pagórkach; alpinaria wprowadzono jako urozmaicenie do parków krajobrazowych w 2 poł. XVIII w., najpierw w Anglii, następnie w całej Europie. [od łac. Alpinus alpejski]

altana, staropol. chłodnik, ciennik, budowla ogrodowa, zazwyczaj ozdobna w formie, o ażurowych ścianach często oplecionych roślinami pnącymi, służąca do wypoczynku i osłony przed słońcem lub deszczem; również niewielki plac ocieniony przez krąg drzew; w ogrodach renesansowych były altany przeważnie trejażowe; w ogrodach barokowych XVII i XVIII wieku budowano głównie murowane, otwarte lub zamknięte, altany o bogatej dekoracji dachów, filarów, ścian (monoptery, rotundy, altany wieloboczne, o kopulastych dachach); umieszczano je w węzłowych punktach układu ogrodu lub na zakończeniu osi kompozycyjnych; w ogrodach krajobrazowych wprowadzano altany w kształcie antycznych świątyń, gotyckich kaplic, chińskich kisków czy pagód, albo też wiejskich chatek; sytuowano je w miejscach o pięknych widokach (=> belweder); w ogrodach współczesnych altany otrzymują postać lekkich pawilonów, wiat, werand, budowanych z drewna, stali, betonu, kamienia, szkła i tworzyw sztucznych. [wł. nadbudówka, weranda w dachu]

ambit, obręb: 1. staropolskie zabudowanie ze słupów, obwód, krużganek wokół domu lub dziedzińca klasztornego; 2.   => obejście. [łac. ambitus obwód]

ambona, kazalnica, jeden z głównych elementów wyposażenia kościoła chrześcijańskiego, służy do odczytywania tekstów liturgicznych, wygłaszania kazań; wykonywania z kamienia naturalnego lub sztucznego, drewna, metalu, zazwyczaj bogato zdobiona.

ambroid   => bursztyn.

amfilada, trakt pomieszczeń połączonych wejściami, umieszczonymi na jednej osi (na ogół identycznej z osią traktu lub równoległej do niej. [franc. enfilade, od en-filer nanizać, tj. nawlec na jedną nić]

amfiteatr: 1. w starożytnej architekturze rzymskiej odkryta budowla widowiskowa wzniesiona na planie elipsy, z areną po środku i widownią wznoszącą się dokoła niej schodkowo, z wewnętrznymi kuluarami; 2. budowla ogrodowa występująca w ogrodach barokowych i klasycystycznych w XVII i XVIII w.; 3. w nowożytnych budowlach widowiskowych widownia (lub jej część) wznosząca się kolisto lub półkolisto ku górze; również nazwa budowli z taką widownią. [łac. amphiteatrum, z gr. amphi-théatron podwójna widownia, w kształcie koła]

amorek   => putto.

angielski ogród, forma ogrodu i kierunek w sztuce ogrodowej nawiązujący do układu naturalnego krajobrazu. Powstał w Anglii na początku XVIII w. pod wpływem poglądów artystycznych inspirowanych poprzedzającymi je ideami filozoficzno-literackimi oraz malarskimi przedstawieniami pejzażu. Angielski ogród cechuje zarzucenie sztucznej regularności, wyeliminowanie linii prostej.

antependium, antependium, frontale, zasłona lub zakrycie podstawy stałego ołtarza chrześcijańskiego.

antresola, niskie pomieszczenie mieszkalne jedno- i kilkuizbowe, wydzielone w górze z przestrzeni przyziemia (parteru), rzadziej piętra, nie stanowiące jednak kondygnacji budynku. Antresole, jako odmianę  => mezzanina, zaczęto stosować w pałacach renesansowych. [franc. entresol]

antykamera, pokój spełniający we wnętrzach pałacowych XVI-XVIII wieku różne funkcje, na ogół półreprezentacyjnej poczekalni dla dworzan i pokojowych, jadalni itp.; stanowił często pomieszczenie poprzedzające lub oddzielające pokoje o określonym przeznaczeniu. W Polsce w XVI wieku odpowiednikiem antykamery była izba wielka; właściwa antykamera poprzedzająca komnatę sypialną pojawiła się w XVII wieku. [wł. anticamera]

aparaty kościelne, przedmioty służące do celów liturgicznych; najwięcej ich jest używanych w liturgii rzymskokatolickiej; aparaty kościelne obejmują cztery zasadnicze grupy:
1. urządzenie ołtarza: krucyfiks, relikwiarz, lichtarze, kanony;
2. naczynia liturgiczne, tj. naczynia używane w czasie odprawiania nabożeństw, sporządzane zazwyczaj z cenniejszych materiałów, wyzłacane od zewnątrz: kielich, patena, puszka, monstrancja oraz kustodia, a także ampułki z tacką, kadzielnica, łódka z kadzidłem, kropielnica, kropidło, naczynia na oleje święte i dzwonki;
3. parametry: konopeum, obrusy i antependia, przeznaczone do okrywania ołtarza; puryfikaterz, palka, korporał, velum, bursa, do okrywania aparatów kościelnych; szaty kapłańskie, używane w czasie czynności liturgicznych: humerał, alba, pasek, komża, rokieta, ornat, kapa, manipularz, stuła, tunicela, dalmatyka, infuła, piuska, biret, rękawiczki, sandały oraz baldachim i wszelkie chorągwie procesyjne;
4. odznaki liturgiczne, przysługujące duchownym w zależności od funkcji sprawowanych przez nich w Kościele, noszone w czasie obrzędów liturgicznych: paliusz, pierścień biskupi, pastorał, krzyż arcybiskupi i krzyż biskupi.

apartament, zespół pomieszczeń (zazwyczaj reprezentacyjnych i na jednej kondygnacji), tworzących wydzieloną w obrębie budynku całość mieszkalną, przeznaczoną dla pojedynczego użytkownika. Apartament wykształcił się we Francji i we Włoszech w 1 poł. XVI wieku. [wł. appartamento, od appartamente osobno]

aplika: 1. świecznik przyścienny jedno- lub wieloramienny o trzonie nałożonym na ścianę; 2. niewielkie zwierciadło przyścienne oprawione w drewnie złocone lub malowane ramy. [franc. applique, od appliquer przykładać, nakładać]

apsyda, absyda, w architekturze (gł. sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. [franc. apside, abside, późnołac. absida, łac. absis ~idis]

apsydiola, mała apsyda przystawiona do apsydy głównej albo do obejścia.

arboretum, ogród lub park przeznaczony do uprawy różnych gatunków i odmian roślin drzewiastych w celach naukowo-badawczych i dydaktycznych. [niem. Arboretum, z późnołac. arboretum, od arbor drzewo]

architraw, epistyl, nadsłupie, belka spoczywająca na kolumnach (filarach, pilastrach), najniższy i najważniejszy człon belkowania; pierwotną funkcją architrawu było podtrzymywanie belek stropu ukrytych za fryzem. [niem. Architraw, z wł. architrave belka główna od trave belka(z łac. trabs)]

archiwolta: 1. profilowane lub ornamentowane czoło arkady, element dekoracyjny, pokrywający krzywiznę konstrukcyjnego łuku. 2. łuk konstrukcyjny w zamknięciu górą portali rom. i got., powtarzający się kilkakrotnie w biegnących w głąb uskokach, najczęściej ozdobiony rzeźbą. [niem. Archivolte, wł. archi-volto]

arkada, element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem. W zależności od funkcji arkada dzieli się na: konstrukcyjne - pełniące rzeczywistą funkcję dźwigania lub odciążania i dekoracyjne; w zależności od rodzaju podpór noszą nazwę: filarowych, kolumnowych, filarowo-kolumnowych itp. Arkada występuje pojedynczo, najczęściej jednak w rzędzie, tworząc podstawowy element wielu budowli lub ich części: partii międzynawowych w kościołach, krużganków arkadowych, loggii itp. Niesłusznie jest nazywane arkadami rzędu podpór zamkniętych górą poziomo. Śleba arkada (blenda arkadowa) ma otwór zamknięty ścianą przylegającego muru. [franc. arcade, z wł. arcata]

arkadkowy fryz, arkatura, fryz złożony z arkadek.

Aron Hakodesz, Aron Kodesz, szafa ołtarzowa przeznaczona do przechowywania   => rodałów, jeden z zasadniczych elementów wyposażenia głównej sali modlitwy w synagodze, umieszczony na osi ściany skierowanej w stronę Jerozolimy (w Europie - ściany wsch.). [hebr. święta arka]

arras, określenie stosowane powszechnie do 2 poł. XVII wieku do wszystkich tkanin dekoracyjnych tkanych techniką gobelinową, wywodzące się od nazwy franc. miasta Arras (w pn. Francji), ośrodka produkcji tego typu tkanin w XIV-XV wieku. Zob. też werdiura.

arsenał, cekhauz, budynek lub zespół budynków przeznaczonych do wytwarzania, naprawy, a także przechowywania broni i sprzętu wojennego (zw. wówczas zbrojownią); zwykle monumentalna murowana, sklepiona budowla, niekiedy o cechach obronnych. [franc. arsenal, wł. arsenale, daw. weneckie Arzanale]

arteria, ulica w mieście o znacznej przelotowości i szybkości ruchu kołowego, służąca zarówno ruchowi tranzytowemu, jak międzydzielnicowemu. Nazwą arteria określamy również najważniejsze autostrady i drogi o znaczeniu międzynarodowym lub międzyregionalnym, a także ważne drogi komunikacji wodnej.

aspersorium, mały przenośny kociołek na święconą wodę.

atelier   => pracownia.

atlant, gigant, telamon, posąg mężczyzny w postawie stojącej (rzadziej siedzącej lub klęczącej), służący za podporę zamiast kolumny, filara lub pilastra, wspierający głową, barkami albo rękami belkowanie, sufit, balkon czy inny element architektoniczny. [gr. Átlas, Átlantos - w mitologii greckiej: tytan dźwigający z rozkazu Zeusa na barkach sklepienie niebios]

atrium, w architekturze wczesnochrześcijańskiej dziedziniec otoczony ze wszystkich stron kolumnadą, poprzedzający właściwy kościół, pełnił rolę   => narteksu; pośrodku atrium znajdował się zbiornik wody do ablucji. [łac.]

attyka, ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczycinków, wieńczących elewację budowli i znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym; pewne typy attyki mają znaczenie konstrukcyjne jako ścianki niskiego poddasza; attyka pełni gł. funkcję dekoracyjną, służąc zwykle do częściowego lub całkowitego osłonięcia dachu; wieńczy całe budynki lub ich poszczególne części. [franc. (étage) attique, od gr. Attikós attycki]

aureola, w sztuce świetlisty otok wokół przedstawionej postaci, symbolizujący przede wszystkim świętość. Aureola pojawia się jako: 1.   m a n d o r l a   w kształcie migdału lub owalu, przysługująca Chrystusowi i Marii; 2. aureola   p r o m i e n i s t a;   3. aureola   r o z p r o s z o n a,   zw. często   g l o r i ą.   Zob. też nimb. [franc. auréole, z łac. corona aureola wieniec złocisty]

austeria   => karczma.

autoportret, portret własny artysty.

avant-cour   => dziedziniec.

awers, strona przednia, gł. monety lub medalu, w przeciwieństwie do tylnej zw. rewersem. [franc. avers, z łac. adversus zwrócony w przód]