cancelli, balustrada oddzielająca we wnętrzu kościoła prezbiterium od nawy; w szerszym znaczeniu - wydzielona balustradą część kościoła, znajdująca się najbliżej ołtarza głównego, przeznaczona dla kleru. [łac. cancello kratkować]

castrum doloris, wystawne urządzenie katafalku, związane z ceremonią żałobną, rozpowszechnione w świecie chrześcijańskim od wczesnego średniowiecza dla uczczenia zmarłych dostojników świeckich i duchownych; największy przepych osiągnięto w XVII-XVIII w.; ceremonia żałobna inscenizowana w kaplicy, kościele, zamku lub pałacu zmarłego trwała nieraz kilka dni; ciąg dalszy urządzano bądź przed pochowaniem zmarłego, bądź symbolicznie z okazji jakiejś rocznicy czy uroczystości, czasem nawet wiele lat po śmierci, niekiedy w paru miastach czy krajach równocześnie. W czasie ceremonii nad katafalkiem zazwyczaj rozpinano baldachim lub wznoszono dekoracyjną konstrukcję, wyposażoną często w posągi, alegorie, symbole i in. akcesoria, jak emblematy, tarcze herbowe, ordery i szlify; od setek płonących świec nadano ciąg dalszy we Francji nazwę chapelle ardente, we Włoszech capella ardente (capelardente). [łac. obóz boleści]

centralna budowla, budowle oparte na zasadzie absolutnej symetrii; w rzucie poziomym względem dwu przecinających się osi, we wnętrzu zaś i bryle w stosunku do osi obrotowej. Najprostsze centralne budowle to cylindryczne na planie koła, czworoboczne na planie kwadratu lub wieloboczne (zwł. ośmioboczne, tzw. oktogony); w odróżnieniu od przyjętego dla założeń prostokątnych określenia „budowla podłużna” - centralnymi lub centralizującymi nazywa się również budynki na planie eliptycznym, owalnym i ich pochodne. Bardziej złożone koncepcje centralnych budowli reprezentują budynki na planie krzyża greckiego, kwadratu, trójkąta lub koła z apsydami oraz wielolistne (np. tetrakonchos - na planie czteroliścia), w tych przypadkach przestrzeń centralna dominuje wysokością nad pomieszczeniami bocznymi, wydzielonymi wewnątrz budynku ścianami lub systemem podpór. Zob. też rotunda.

cerkiew, pierwotnie nazwa świątyni chrześcijańskiej w języku starosłowiańskim; w Polsce od końca XV wieku określenie świątyni obrządku wschodniego: kościoła prawosławnego i grecko-katolickiego (unickiego).

chałupa, chata, checza, chyża (Krakowskie), izba, izby (Podhale, Podlasie), tradycyjny budynek wiejski służący równocześnie celom mieszkaniowym i niektórym produkcyjnym, występujący powszechnie od chwili utrwalenia się stałego osadnictwa związanego z uprawą roli.

chłodnik   => altana.

chór   => prezbiterium.

chór muzyczny, chór śpiewaczy (empora organowa, trybuna organowa, trybuna śpiewacza), w budowli kościelnej pomieszczenie na instrumenty muzyczne (najczęściej organy) i dla chóru śpiewaczego.

chrzcielnica, zbiornik na wodę święconą używaną do sakramentu chrztu, ustawiony w kościele. Zob. też baptysterium.

claustrum   => klasztor.

cmentarz, teren wydzielony do grzebania zmarłych.

cokół: 1. najniższy nadziemny człon budowli lub poszczególnych elementów architektonicznych (np. kolumny, filaru, portalu), stanowiący ich podstawę konstrukcyjną albo wyłącznie wizualnie, na ogół wysunięty uskokowo w stosunku do górnych partii muru, często wyodrębniony odmiennym materiałem, fakturą (np. boniowaniem) i osobnym gzymsem zwanym cokołowym. W większych budynkach występuje na całej dolnej kondygnacji zwanej wówczas przyziemiem cokołowym; 2.   => postument.

cour dhonneur   => dziedziniec.

cyborium: 1. baldachimowa obudowa architektoniczna, wznoszona w kościołach nad ołtarzami, grobami świętych, chrzcielnicami lub relikwiarzami; cyborium wykonywane głównie z drewna i kamienia, najczęściej stosowano w okresie romańskim i gotyckim; 2. określenie, używane w literaturze naukowej na późnośredniowieczne i renesansowe   => tabernakulum; 3.   => puszka. [łac. ciborium kubek metalowy w kształcie strąka bobu, z gr. kibrion rodzaj strąka]

cynek, staropol. konkon, pięciórka, piątka, figura geometryczna, złożona z pięciu punktów zajmujących narożniki i środek kwadratu, stanowiąca schemat sadzenia drzew owocowych w sadach i ogrodach.

cytadela, forteca małych rozmiarów, górująca nad miastem lub tworząca ośrodek obronny wielkiej twierdzy, zwłaszcza bastionowej, zazwyczaj mieszczą się w niej koszary, magazyny, więzienia. Zob. też kreml. [niem. Zitadelle, z wł. citadella, od citta miasto]

czeska kapa   => sklepienie (żaglaste).

czworak, w kompleksie zabudowań dworskich lub folwarcznych budynek przeznaczony dla służby, mieszczący z zasady mieszkania dla czterech rodzin.