facjatka, facjata, pomieszczenie mieszkalne w kondygnacji strychowej, którego okna, przebite przez połać dachu, ujęte są we własne ścianki, nakryte osobnym daszkiem, prostopadłym do kalenicy dachu; często nazywana bywa   => mansardą. [wł. faciata fasada]

fasada, staropolska facjata, elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją architektoniczną (rozczłonkowanie architektoniczne; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja malarska itp.), zawierająca przeważnie główne wejście; może być podporządkowana ogólnej kompozycji budynku i jako integralna część bryły odpowiadać jej wewnętrznym podziałom lub odgrywać rolę niezależną, np. dostawiona do budowli centralnej. [wł. faciata]

feretron, w kościele katolickim przenośny, obustronny obraz lub rzeźba na podstawie, w którą wsuwa się drążki; rodzaj przenośnego ołtarzyka obnoszonego w czasie posesji. [od łac. feretrum nosze]

fiala   => phiale;   => pinakel.

filar, w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolnostojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. [późnołac. pilare, od łac. pila słup]

filarowo-skarpowa konstrukcja   => przyporowy system.

fontanna, wodotrysk, zdrój, urządzenie składające się ze zbiornika (w formie basenu, czaszy lub misy) z przelewem i trzonu z dyszą, z której tryska doprowadzona pod ciśnieniem woda. [wł. fontanna wodotrysk, z łac. (aqua) fontana woda źródlana]

fosa, rów suchy lub nawodniony, stanowiący element urządzeń obronnych, jeden z najpowszechniej stosowanych typów przeszkody we wszystkich systemach fortyfikacyjnych. [łac. fossa]

framuga, wnęka w murze, w której osadzone jest okno (f. okienna) lub drzwi (f. drzwiowa); występuje między licem wewnętrznym ściany i płaszczyzną zewnętrzną osadzenia; framuga podokienna - wnęka pod oknem np. na grzejniki centralnego ogrzewania. [niem. Vervamung]

fresk, al fresco, buon fresco: 1. technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku, pokrytym kilku warstwami zaprawy (intonaco, arriciato), farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; 2. malowidło wykonane tą techniką.

frontale: 1. w średniowieczu zasłona górnej części ołtarza; 2.  => antependium.

fronton, przyczółek, szczyt w architekturze klasycznej (Grecja, Rzym, renesans, klasycyzm) lub posługującej się formami klasycznymi (barok); jego pole wewnętrzne gładkie lub wypełnione rzeźbą, obramione gzymsem, nosi nazwę   t y m p a n o n u. [wł. frontone]

fryz: 1 pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; 2. poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (f. płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych sztukach (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne). [franc.frise, z hiszp. friso, od frisar wyżłabiać]

fuga   => spoiwa;   => wpust.

fundament, posada, podwalina, podkład, element konstrukcyjny poniżej podłogi najniższego pomieszczenia, przenoszący ciężar budynku na grunt. [łac. fundamentum podwalina]

fundator, założyciel kościoła, klasztoru, szkoły, szpitala, miasta, dostarczający środków materialnych potrzebnych do realizacji i niejednokrotnie dyktujący program i charakter fundowanego obiektu. Zob. też donator.

futryna, ościeżnica, rama drewniana umocowana w otworze, służąca do zawieszania skrzydeł okiennych lub drzwiowych. W budownictwie wiejskim dolny element framugi okiennej (warcaby) bywa nazywany stolcem lub leżuskami, górny - czapką. [niem. dial. pfot-rinne rowek w murze]