rabata (staropol.), brewka, zagon, pasmo trawnika lub kwiatów, otaczające kwaterę, parter, basen wodny, albo sadzone wzdłuż drogi ogrodowej. [niem. Rabatte, z hol. rabat]

rajtszula,   => ujeżdżalnia.

rampa: 1. pochylnia o nieznacznym kącie nachylenia służąca do wygodnego pokonywania różnicy poziomów. Rozróżnia się rampy proste, łukowe, wolutowe i wachlarzowate; 2. rząd lamp oświetlających scenę od przodu, umieszczonych równolegle do górnego (r. górna) i dolnego (r. dolna) boku portalu (otworu) sceny. [franc. rampe]

ratusz, siedziba władz miejskich. Początkowo ratusze miały charakter budowli warownych; od okresu późnego gotyku, zwłaszcza w renesansie i baroku; ratusze odznaczały się bardziej reprezentacyjnym charakterem, zbliżającym je do form architektury pałacowej. [niem. Rat-hus, dom rady (miejskiej)]

reduta, zamknięte, ziemne, samodzielne dzieło fortyfikacji polowej lub półstałej o różnorodnym narysie (koło, kwadrat, wielobok itp.); jeden z rodzajów szańca. Reduty stanowiły zwykle pierwszą, wysuniętą linię umocnień obronnych w otwartym polu; otaczane były wałem, fosą. [franc. redoute, z wł. ridotta, ridotto]

refektarz, klasztorna sala jadalna, charakterystyczna zwłaszcza dla architektury średniowiecznej; usytuowana przy krużganku, w pd. albo pn. skrzydle (po przeciwnej stronie niż kościół), przeważnie nakryta sklepieniem krzyżowym lub (w gotyku) krzyżowo-żebrowym; podziałem wewnętrznym i wystrojem architektonicznym nawiązująca do kapitularza, oświetlona dużymi prostokątnymi czy ostrołukowymi oknami, połączona z krużgankiem jednym lub dwoma, niekiedy bliźnimi, wejściami. [późnołac. kośc. refectarium, od łac. refector odnowiciel, restaurator]

regula   => architraw;   => łezki.

relief, kompozycja rzeźbiarska wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej z pozostawienia w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt, bas-relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją. Zob. też stiacciato. [franc. relief, z wł. rilievo]

relikwiarz, sprzęt kultowy służący do przechowywania relikwii; wykonywany ze szlachetnych metali, kości słoniowej lub szkła, przybiera różnorodne kształty; m.in. ampułki, skrzynki, sarkofagu, krzyża i narzędzi męki (dla relikwii pasyjnych), hermy, monstrancji itp. Zob. też: herma, stauroteka, pacyfikał. [niem. Reliquiar, wł. reliquiaro, od reliquia relikwia]

retabulum   => ołtarz.

rezydencja, siedziba o charakterze reprezentacyjnym; terminem tym określa się pojedynczą budowlę (np. zamek, pałac miejski lub wiejski) albo zespół budynków (np. pałac wraz z oficynami, pawilonami, parkiem i zabudowaniami gospodarczymi). Rozróżnia się np. rezydencje królewską, biskupią, rodową, miejską, wiejską, letnią. [franc. résidence]

rogatka, niewielki parterowy lub piętrowy budynek u wylotu głównego traktu wiodącego z miasta, pomieszczenie dla miejskiej władzy skarbowej pobierającej opłaty drogowe i celne. Rogatki pojawiły się w 2 poł. XVIII w., gdy dawne bramy miejskie zostały wchłonięte przez rozszerzającą się zabudowę miast; wznoszono je przeważnie parami z obu stron drogi, rozciągając między nimi ruchomą barierę.

rogowe dzieło   => dzieło obronne.

rondel   => barbakan.

rotunda: 1. budowla centralna na rzucie koła, mająca wewnątrz najczęściej jedno pomieszczenie kryte kopułą; może stanowić budynek zamknięty, czasem otoczony kolumnadą, bądź otwierający się kolumnadą na zewnątrz (monopteros); 2. obszerne pomieszczenie na rzucie koła, zwykle kryte kopulasto; szczególnie charakterystyczne jako reprezentacyjna sala architektury pałacowej epoki baroku i klasycyzmu; [łac. rotundus okrągły]

rozarium, różanka, ogród różany, ogród lub wyodrębniony fragment większego założenia ogrodowego, przeznaczony do uprawy, hodowli i ekspozycji róż, różnych gatunków i odmian; rozpowszechniony od końca XIX w.

rozeta: 1. w średniowiecznej architekturze kościelnej duży kolisty otwór okienny w szczytach lub nad portalami, wypełniony bogatą dekoracją w układzie koncentrycznym (maswerk, witraż); charakterystyczny zwłaszcza dla głównej fasady świątyni; 2. w ornamentyce motyw stylizowanego, rozchylonego kwiatu (pierwotnie róży), z dośrodkowym układem pładków (rozety kasetonów, zworników). Także roślinno-kwiatowa kompozycja dośrodkowa dekorująca centralny plafon lub sufit, najczęściej w stiuku; wykonana w technice malarskiej przyjmuje zwykle formę zw. rozetą   p a r a s o l o w ą   (XVIII-XIX w.); 3.  => kamienie ozdobne. [franc. rosett, dosł. różyczka]

rozglifienie   => ościeże.

rustyka, dekoracyjne opracowanie faktury ściany za pomocą obróbki lica poszczególnych ciosów na wzór naturalnego łomu kamiennego lub w podobny sposób. Czołowa płaszczyzna bloku najczęściej ujęta jest w gładkie obramienie: płaskie (zw. szlakiem bieżnym) lub sfazowane. [franc. rustique, z łac. rusticus wiejski]

rycina: 1. odbitka graficzna; termin może być używany w odniesieniu do wszystkich technik; 2. potocznie ilustracja, rysunek.

rynek, główny, wielofunkcyjny plac miasta historycznego przeznaczony na miejsce handlu i siedzibę władz komunalnych; jednocześnie węzeł komunikacyjny; w większych miastach powstawały często rynki pomocnicze odciążające rynek główny od części jego funkcji (najczęściej handlowych). [niem. Ring]

rysunek, dziedzina sztuk plastycznych, w której wypowiedź artystyczna stanowi dzieło (zw. też rysunkiem), wykonane głównie na papierze (w starożytności na papirusie, w średniowieczu na pergaminie) - ołówkiem, kredką (m.in. sangwiną), węglem, piórem, pędzelkiem.

ryzalit, występująca z lica elewacji część budynku, tworząca z nim organiczną całość. Ryzalit mogą jedno-, częściej kilkuosiowe przeważnie narzucie czworokąta (również półkola, trapezu itp.), na ogół równe wysokości elewacji. Rozróżnia się ryzalit   ś r o d k o w y   - akcentujący głównie oś elewacji,   b o c z n e   - umieszczone symetrycznie na obu jej skrajach,   i   n a r o ż n e,   występujące jednocześnie z lica na styku dwóch sąsiednich elewacji. [niem. Risalit, z wł. risalto]

rzemiosło artystyczne, sztuka użytkowa, sztuka zdobnicza, dziedzina sztuk plastycznych obejmująca wytwórczość rzemieślniczą o charakterze artystycznym przedmiotów dekoracyjnych lub codziennego użytku.

rzeźba, jedna ze sztuk plastycznych, której dzieła - również zw. rzeźbami - są kompozycjami trójwymiarowymi (w przeciwieństwie do malarstwa i grafiki), nie mającymi na ogół funkcji użytkowych (w przeciwieństwie do architektury i rzemiosła artystycznego).

rzygacz, gargulec, plwacz, ozdobne zakończenie rynny dachowej, z którego woda deszczowa swobodnie spada daleko od lica muru.