sacramentarium   => tabernakulum.

sala, obszerne pomieszczenie, głównie reprezentacyjną, o monumentalnych proporcjach i bogatym wystroju architektonicznym; terminu tego używa się zwykle w odniesieniu do architektury świeckiej. [franc. sale]

salon ogrodowy, główne i najozdobniejsze wnętrze w ogrodzie barokowym, przylegające do pałacu na głównej osi założenia, pełniło funkcję letniego salonu ogrodowego odpowiednika - salonu w pałacu; urządzane na planie kwadratu, prostokąta lub półkola, w obramieniu ścian strzyżonych szpalerów, ozdobione parterami, basenami, rzeźbami oraz roślinami oranżeryjnymi w donicach; w miejscu salonu ogrodowego skupiały się główne osie kompozycyjne ogrodu oraz drogi łączące go z pozostałymi ważnymi elementami przestrzennymi założenia ogrodowego. W ogrodach krajobrazowych miejsce salonu zajmuje otwarta przestrzeń przypałacowej polany przechodzącej dalej w główny dukt widokowy otoczony klombami oraz skupiskami drzew i krzewów.

salowy kościół, kościół jednonawowy, w którym prezbiterium i nawa mają tę samą szerokość, wysokość i wspólne przykrycie, tworząc jednolite wnętrze sprawiające wrażenie sali.

sarkofag, ozdobna trumna, zwykle w kształcie skrzyni, wykonywana głównie z kamienia, metalu, drewna lub gliny, pokrywana dekoracją malarską lub rzeźbiarską. [franc. sarcophage, z późnołac. sarcophages grobowiec, z gr. sarko-phágos mięsożerny]

scriptorium, skryptorium: 1. mały przenośny pulpit w kształcie skrzyneczki z pochyłym otwieranym wiekiem ustawiany na stole lub opierany na kolanach, służący w średniowieczu do pisania i czytania; zwykle bogato zdobiony; 2. pomieszczenie w średniowiecznych klasztorach, w których zakonnicy, tzw. skryptorzy lub skrybowie, zajmowali się przepisywaniem ksiąg. [łac.]

siedlisko   => zagroda.

skansen, muzeum na wolnym powietrzu, w którym gromadzi się przenoszone z różnych terenów danego kraju zabytki etnograficzne; przeważnie zanikające budynki wiejskie (chałupy, zagrody, wiatraki, młyny, kościółki, szałasy pasterskie itd.). [ang. Scansen museum, od szw. Skansen nazwa parku w Sztokholmie]

skaplerz   => szkaplerz.

skarbiec, pomieszczenie lub niewielki budynek służący do przechowywania klejnotów, kosztowności i cennych dokumentów.

skarpa: 1. w sztuce fortyfikacyjnej mur obronny osłonięty od zewnątrz albo od wewnątrz nasypem ziemnym, wałem. Skarpa   n i e o d d z i e l o n a  umacniała nasyp ziemny na całej jego wysokości,   o d d z i e l o n a   - wysunięta była przed nasyp. Zob. też przeciwskarpa; 2.   => przypora. [wł. scarpa]

sklepienie, konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

sklepienny pas,gurt, płaski, konstrukcyjny łuk podsklepienny z cegły lub kamienia, wsparty na dwóch podporach, wzmacniający i podtrzymujący sklepienie. Występuje między przęsłami w sklepieniach kolebkowych, krzyżowych i krzyżowo-żebrowych (=> sklepienie).

skrzydło: 1. boczna, w stosunku do głównego korpusu, część budynku, wyodrębniana mniejszą liczbą kondygnacji, silnym cofnięciem w stosunku do lica elewacji frontowej, ustawieniem pod kątem (np. prostym) w stosunku do korpusu lub części głównej; także każdy segment budowli, która nie ma wyodrębnionej części głównej, a poszczególne jej partie są w stosunku do siebie ustawione pod pewnym kątem; 2. ruchome, służące do zamykania lub otwierania części bramy, drzwi lub okna; 3. w   => poliptykach rzeźbionych lub malowanych ruchome części boczne zamykające szafę ołtarzową, podzielone zwykle na tzw. kwatery; stronę frontową skrzydła (przy otwarciu) nazywamy   => awersem lub stroną wewnętrzną, tylną   => rewersem lub stroną zewnętrzną.

skrzyniec   => kaseton

skupina, w kompozycji ogrodowej duża grupa drzew lub krzewów, złożona z jednego lub kilku gatunków; występuje w ogrodach krajobrazowych, głównie w dalszych częściach oraz na obrzeżu terenu.

skwer, plac, najczęściej prostokątny, o wnętrzu wypełnionym zielenią i funkcji mieszkalno-rekreacyjnej. [ang. square kwadrat]

slums, dzielnica biedoty miejskiej, o ciasnej, antysanitarnej zabudowie i znacznym zagęszczeniu ludności. [ang.]

słup, pionowy, wolno stojący element konstrukcyjny nośny, o przekroju czworokątnym, okrągłym lub wielokątnym; słup z głowicą, o przekroju okrągłym zwany jest   => kolumną, kamienny o przekroju kwadratowym lub wielokątnym   => filarem.

słupowo-ramowa konstrukcja, na wiąź, na słup, słupowa, w budownictwie drewnianym zespół krzyżujących się konstrukcji ramowych, złożonych ze słupów ustawionych na kamieniach lub podwalinie (daw. wkopywanych w ziemię) oraz leżących na nich belek, usztywnionych zastrzałami, ryglami itp.

słup przydrożny, słup kamienny, ceglany lub drewniany zwieńczony kapliczką, figurą, krzyżem itp., ustawiony przy drogach na wsi.

służki, w architekturze gotyckiej pionowe, cienkie elementy kamienne lub ceglane o przekroju wałka lub półwałka, zespolone na ogół z wolno stojącym filarem wiązkowym lub filarem przyściennym; przenoszą na niego za pośrednictwem żeber ciężar sklepienia krzyżowo-żebrowego; czasem znikające w powierzchni ściany.

soboty, parterowe, niskie   => podcienia otaczające kościół drewniany z zewnątrz, na całym obwodzie lub jego części; najczęściej o konstrukcji słupowej, kryte   => dachem pulpitowym, którego krokwie opierane były na oczepie i ścianie więcowej kościoła poniżej poziomu otworów okiennych; w dolnej części do wysokości ok. 1 m szalowano soboty deskami lub odgradzano tralkami. Szczególnie charakterystyczne dla kościołów Śląska, Małopolski i Moraw (od XVII w.).

socha   => sochowa konstrukcja dachu.

spichrz   => spichlerz.

spiętrzony porządek   => porządki architektoniczne.

stalle, drewniane lub kamienne ławy przeznaczone dla duszpasterstwa; stalle ustawiano pod ścianami prezbiterium; występowały głównie w kościołach kolegialnych, klasztornych i katedralnych; stalle miały wysokie zaplecki (często z baldachimem), oparcia, klęczniki obudowane z przodu, zwykle o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej lub malarskiej. W niektórych stallach pod podnoszącymi siedzeniami znajdowały się wsporniki, tzw. misericordie, służące za podparcie stojącym przy chóralnej modlitwie; rozpowszechnione w XI w. [franc. stalle (lp.), z wł. stallo ława kościelna]

staloryt, technika graficzna druku wklęsłego; także rycina wykonana tą techniką. Polega na wykonaniu ryciny rylcem na płycie ze stali; w stalorycie rysunek rytuje się w odhartowanej płycie, którą po ukończeniu powtórnie się hartuje. Cechą charakterystyczną odbitki stalorytniczej (jak również miedziorytu stalowego) jest brak tonu w tle odbitki, w przeciwieństwie do np. miedziorytu.

stanica: 1. budowla obronna służąca jako pomieszczenie dla małych oddziałów wojska, zwł. strzegących granic; w Polsce również strażnica graniczna; obszerny, drewniany budynek, przeważnie bez wewnętrznych podziałów, otoczony oparkanionym, obszernym dziedzińcem, ze stajniami; 2. w dawnej Rosji domy zajezdne, siedziby urzędów pobierających daniny dla władców.

stauroteka, relikwiarz przeznaczony do przechowywania relikwii Krzyża Świętego; najczęściej jest to drewniana kaseta obita srebrną blachą, z zagłębieniem w formie krzyża, w którym za szybką umieszcza się relikwię, zdobiona szlachetnymi kamieniami i techniką emalii.

sterczyna, pionowy, wieńczący element dekoracji architektonicznej, np. pinakiel, mały obelisk itp.

stipes   => mensa

stiuk, sztukateria, wyprawa, materiał zdobniczy nakładany na ściany i elementy architektoniczne wnętrz (rzadziej elewacji). Dekoracje wykonane w stiuku nazywamy sztukateriami. Zob. też marmoryzowanie. [franc. stuc, z wł. stucco]

stolec, w więźbie dachowej podtrzymujący zespół konstrukcyjny w formie tzw. ramy stolcowej; składa się z dwóch lub więcej słupów zw.   s t o j c a m i,   ustawionych w rzędzie na podwalinie lub bez niej, dźwigających właściwy element podtrzymujący   p l e w y;   konstrukcję stolca usztywniają miecze, zastrzały, rozpory (tzw. pas stolcowy) itp., w identyczny sposób dwa równoległe stolce mogą być usztywniane poprzecznie w płaszczyźnie stojców.

stołp, donżon: 1. wieża lub baszta obronna murowana, usytuowana najczęściej wewnątrz zamku, z wejściem umieszczonym wysoko; na ogół w najniższej partii pozbawiona stałych schodów stanowiła punkt obserwacyjny, a przede wszystkim śródszaniec zamku i ostatnie schronienie obrońców w wypadku wdarcia się wroga na mury. Stołp budowano na planie prostokąta, później także koła, ośmioboku itp.; 2.  => zwój.

stopa krokwiowa, siodełko, stopa okapowa, rzadko spotykana konstrukcja oparcia dolnej partii więzara; składa się z podstopki i niższej części krokwi złączonych mieczem w zamknięty trójkąt; występuje najczęściej w przypadku, gdy sklepienie wchodzi w przestrzeń poddasza.

strop, zespół elementów konstrukcyjnych rozdzielających w poziomie poszczególne kondygnacje budynku lub ograniczających go od góry; elementy te dźwigające obciążenie użytkowe, zapewniają ochronę termiczną i akustyczną pomieszczeń oraz usztywniają konstrukcję budynku.

strzałczan, flesza, niewielkie, otwarte, samodzielne dzieło fortyfikacji polowej lub półstałej o narysie bastionowym; jeden z rodzajów szańca.

strzecha, dach, (zw. niekiedy kiszką) pokryty słomą (d e k o w a n y); samo pokrycie słomą zw. jest   p o s z y c i e m   (dekówką, poszewką); słoma może być kładziona luźno (tzw. deki) lub w snopkach (tzw. kopice); snopki mogą być bezpośrednio przywiązane do łat (tzw. w dekówkę), leżeć między łatami a przycinającymi ją kijami (tzw. poszycie pod gaj), albo przytwierdzone do łat pośrednio za pomocą przechodzących przez snopki poziomych kijów (tzw. poszycie pod pręt).

strzelnica: 1. stanowisko strzeleckie w murach i wieżach obronnych, wałach, rowach i schronach bojowych; 2. miejsce ćwiczeń w strzelaniu - nasyp ziemny o kształcie prostokąta otwartego krótkim bokiem.

stylobat, w starożytnej architekturze sakralnej górna powierzchnia   => krepidomy, na której stały kolumny. [franc. stylobate, z łac. stylobates, z późnogr. stýlos słup]

sufit, dolna, oszalowana otynkowana część stropu. Sufit może stykać się ze ścianą pod kątem prostym lub przechodzić w nią za pośrednictwem   => fasety. [wł. suffitto]

sumikowo-łątkowa konstrukcja, w słup, system konstrukcji ścian drewnianych, składających się z poziomych elementów, zw.   s u m i k a m i   (palcami), wpuszczonych w wyżłobione   => pazy słupów narożnych (tzw., niesłusznie,   w ę g i e ł w s ł u p) i pośrednich, zw.   ł ą t k a m i;   ułożone jeden na drugim sumiki wypełniają przestrzeń między łątkami. Łątki i sumiki opierają się zwykle na zwęgłowanej (=> węgieł) podwalinie, górą związane są wieńcem oczepów. Węgary otworów takich ścian tworzą łątki ustawione bądź na wysokość całej ściany, bądź tylko otworu. Sumikowo-łątkowa konstrukcja bywa łączona z innymi konstrukcjami, np. słupowo-ramową, wieńcową itp.

supraporta, panneau dekoracyjne umieszczone nad otworem drzwiowym, wypełnione dekoracją, freskową lub malowidłem na płótnie ujętymi w stiukowe lub drewniane obramienie. [łac. supra portam nad drzwiami]

surówka   => cegła.

sygnaturka, mały dzwon kościelny, umieszczony zwykle w wieżyczce nad prezbiterium lub na skrzyżowaniu naw; także nazwa takiej wieżyczki. [łac. (campana) signatoria]

synagoga, bożnica, bóżnica, budowla służąca członkom gminy żydowskiej jako miejsce modlitw (synagoga właściwa tzw. beit ha-kneset dom zgromadzenia), decydowania o ważnych dla gminy sprawach (tzw. beit ha-midrasz dom egzegezy), dyskusji, komentowania przepisów religijnych, wspólny dom dla obrzędowych posiłków, działalności dydaktycznej, skarbiec gminy i trybunał sądowy, zajazd dla podróżnych i rezydencja rabinów.

szalowanie, szalówka, deskówka, obicie deskami lub dranicami ściany, szczytu itp. elementów budynku. Przy szalowaniu stosuje się jedną lub dwie warstwy desek czy dranic w układzie pionowym lub poziomym (czasem jedna pionowa, druga pozioma) oraz różne sposoby łączenia desek: na styk, ucios, nakładkę, pióro, polski zakład itp. (=> łączenie ciesielskie). [niem. Schollen]

szaniec, w fortyfikacji polowej budowla ziemna o różnym profilu i narysie, w zależności od którego nosi nazwę: reduty, dwuramnika, lunety, strzałczanu. Zasadniczymi elementami szańca były wał i fosa; stosowany do końca XIX w.

szczyt: 1. => dach; 2. dekoracyjne, oparte o kształt trójkąta zwieńczenie elewacji budynku lub jego fragmentów (najczęściej ryzalitów portali, otworów okiennych), klasyczną forma szczytu jest   => fronton; 3.   => tarcza.

szkaplerz, skaplerz, kaplerz: 1. dwa małe kawałki sukna z wyszytym na nich imieniem Matki Boskiej lub Chrystusa, zastępujące medalik, noszone na piersiach przez członków bractw kościelnych; 2. mianem szkaplerza określano też tzw. kaplerze - prostokątne, niekiedy owalne obrazki malowane i grawerowane zazwyczaj na blasze miedzianej, noszone chętnie przez żołnierzy w irchowych futerałach na piersi pod ubraniem w 2 poł. XVII i pocz. XVIII w. Na awersie najczęściej mają przedstawienia Matki Boskiej Częstochowskiej, na rewersie świętych patronów; 3.  => zakonny ubiór. [z niem. schapelaere, z wł. scapolare, od łac. scapulae(lm.) plecy]

szkieletowa konstrukcja, system konstrukcyjny ścian i budynków polegający na wydzieleniu elementów nośnych (szkielet) od wypełniających. Dawniej szkielet wykonywany był z drewna (=> słupowo-ramowa konstrukcja), dziś zazwyczaj z żelbetu lub stali.

szpaler, drzewa lub krzewy zasadzone gęsto w szeregu, strzyżone lub o formach naturalnych wysokości powyżej przeciętnej wzrostu człowieka. [niem. Spalier, z wł. spalliera]

sztukateria   => stiuk.

sztych,   => miedzioryt wykonany rylcem; w znaczeniu ogólnym nazwa używana dla określenia rycin wykonanych techniką wklęsłą z płyt metalowych. [niem. Stich]