STRATY DZIEJOWE RZECZYPOSPOLITEJ
PO 1939 ROKU

- STRATY WARSZAWY -


Straty poniesione, podczas II wojny światowej, przez kulturę i sztukę polską to straty osobowe, artystyczne i rzeczowe. Został zniszczony dorobek kulturalny Warszawy, stolicy politycznej i intelektualnej kraju.

Działalność administracji niemieckiej nastawiona była na: likwidowanie fizyczne twórców, niszczenie instytucji i organizacji kulturalnych, grabież obiektów artystycznych i zabytkowych, niszczenie zabytków i obiektów, związanych z przeszłością historyczną Warszawy i podkreślających jej polski charakter. Instytucje i organizacje kulturalne były rozwiązywane, a ich dobra konfiskowane.


ARCHITEKTURA ZABYTKOWA
Ze względu na prawie doszczętne wyburzenie zabudowy łatwiej jest podać to co się zachowało, a mianowicie trzy kościoły na Krakowskim Przedmieściu: Wizytek, Karmelitów i Bernardynów oraz gmach Prezydium Rady Ministrów, pałac Radziwiłłów, zamek Ujazdowski i pałacowe pawilony Łazienek, a także XVIII-to wieczne wnętrza pałacu na wodzie zniszczono całkowicie.

Natomiast zniszczeniu uległy:
- Zamek Królewski,
- Katedra warszawska i kościół jezuitów wysadzono w grudniu 1944 roku.
- Kościół Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście został poważnie uszkodzony, wieża nie zachowała się.
- pałac Krasińskich,
- Wszystkie kościoły i klasztory barokowe uległy poważnym uszkodzeniom:
dominikanów, augustianów, paulinów, pijarów, karmelitów trzewiczkowych, franciszkanów, reformatów, kapucynów, sakramentek, misjonarzy, bonifratrów, trynitarzy, kaplica Loretańska na Pradze i kościółek na szańcach wolskich, kościół bazylianów, Św. Aleksandra, Pp. Kanoniczek i Ewangelicki. W kościołach tych prawie całkowitej zagładzie uległo barokowe i rokokowe wyposażenie wnętrz tj. stalle, konfesjonały, ławki, obrazy, rzeźby, sztukaterie, polichromie, nagrobki.

Podobny był los zabudowy mieszczańskiej.
- Rynek staromiejski spłonął całkowicie. Zachowały się luźno stojące elewacje kamienic: Muzeum Dawnej Warszawy, Baryczków, Schlichtingowskiej i "pod Murzynkiem", narożna elewacja kamienicy książąt Mazowieckich i paru kamienic między Świętojańską a Jezuicką. W zrujnowanych domach dzielnicy staromiejskiej częściowo zachowały się portale.
- Zniszczono pałace: Ossolińskich (późniejszy Bruhla), Kazimierzowski, Czapskich, Branickich, Błękitny, Mostowskich, Staszica, Lubomirskich, Paca, kolumnadę saskiego, Andrzeja Zamoyskiego, gmach Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Przepadły bogato zdobione rzeźbami, sztukateriami, boazeriami i polichromią wnętrza pałacu Prymasowskiego, Czartoryskich (Potockich), Tyszkiewiczów, Blanca, Teppera, "Pod czterema wiatrami", Jabłonowskich i Małachowskich.
- Uszkodzono poważnie budynek Arsenału i spalono kamienice rokokowe m.in. Prażmowskich i sąsiednią narożną, wczesnoklasycystyczne m.in. dom Roeslera, kamienicę Skalskiego, dom "Pod orłem" oraz empirowe i pseudoklasyczne, wśród nich wiele autorstwa Corazziego, Aignera i innych na Nowym świecie, Miodowej, Elektoralnej, Lesznie, Długiej, Senatorskiej, Nalewkach i w obrębie getta.
- Królikarnia i pałacyk Mokotowski księżny Lubomirskiej spłonęły, pałacyk Powązkowski i minarecik na terenie dawnych ogrodów Księcia Podkomorzego zburzono.
- Domki rogatkowe Kubickiego w al. Jerozolimskich i ul. Wolskiej zostały rozebrane dla usprawnienia komunikacji.
- W spalonym Hotelu Europejskim Niemcy przed ucieczką wysadzili narożnik budynku.


KOŚCIOŁY KATOLICKIE
- Archikatedra Św. Jana (ul.Świętojańska) została zbudowana w drugiej połowie XIV wieku, przebudowana ok. 1370 i w latach 1833-42. Była wielokrotnie rozbudowywana. W czasie Powstania warszawskiego uległa poważnym zniszczeniom, a następnie wysadzona w powietrze. Wyposażenie kościoła ruchome i rzeźbiarskie uległo całkowitemu zniszczeniu, bądź zachowało się w szczątkach. Przybliżony szacunek strat to: 95% wyposażenia wnętrza.
- Kościół Św. Aleksandra (Plac Trzech Krzyży) zbudowany w latach 1818-26 i przebudowany w latach 1886-94 został zburzony podczas Powstania przez bomby lotnicze. Prawie wszystkie rzeźby z zewnątrz uległy zniszczeniu. Ogromna większość wyposażenia przepadła. Przybliżony szacunek strat to: 90% ołtarzy, 80% rzeźb, 100% obrazów, 75% sprzętu użytkowego kościelnego.
- Kościół św. Andrzeja (SS. Kanoniczek, pl. Teatralny) zbudowany w 1722 roku, został przebudowany w 1819 roku. W czasie powstania spłonął wraz z całym wyposażeniem. Przybliżony szacunek strat to: 100% wyposażenia.
- Kościół św. Anny (pobernardyński, ul. Krakowskie Przedmieście) zbudowany został w 1454 roku, przebudowany w 1533 roku, w latach 1660-67, 1749, 1788. Podczas Powstania warszawskiego spaleniu uległa kaplica Najświętszej Marii Panny Loretańskiej, dach i część sklepień. Zniszczono chór, polichromie, część obrazów, ale większość pozostałego wyposażenia ocalała. Przybliżony szacunek strat to: 15% ołtarzy, 15% fresków, 10% obrazów.
- Kościół św. Antoniego (O.O. Reformatów, ul. Senatorska) został zbudowany ok. 1670 roku. Uszkodzony we wrześniu 1939 roku, Niemcy podpalili go w czasie Powstania lub po nim. Spaleniu uległa część wyposażenia. Przybliżony szacunek strat to: 40% ołtarzy, 40% obrazów, 100% użytkowego sprzętu kościelnego.
- Kościół św. Bonifacego (pobernardyński, ul. Czerniakowska) wzniesiono w latach 1691-94. Wyposażenie wewnętrzna ocalało z niewielkimi uszkodzeniami podobnie jak dekoracja rzeźbiarsko-malarska. Przybliżony szacunek strat do 5%.
- Kościół św. Ducha (popauliński, ul. Freta) zbudowany w latach 1679-1732 został częściowo zniszczony w czasie Powstania i po nim. Jeśli chodzi o ołtarze to kościół poniósł stosunkowo mało strat, ale przepadła połowa dekoracji rzeźbiarskiej, liczne obrazy i meble. Przybliżony szacunek strat to: 15% ołtarzy, 50% rzeźb, obrazów i mebli, 60% naczyń i parametrów.
- Kościół św. Jacka (ul. Freta) zbudowany między 1605 a 1638 rokiem. Ostrzelano go pociskami artyleryjskimi i zbombardowano. Ocalała kaplica Kotowskich. Przybliżony szacunek strat to: 90%.
- Kościół św. Jana Bożego (ul. Bonifraterska) zbudowano w 1728 roku. Został zbombardowany w czasie Powstania, potem spalony. Przybliżony szacunek strat to: 100% wyposażenia.
- Kościół św. Karola Boromeusza (ul. Chłodna) poświęcono w 1849 roku. 16. 01. 1945 roku Niemcy wysadzili w powietrze prezbiterium. Przybliżony szacunek strat to: 50% ołtarzy, 60% obrazów, 30% rzeźb.
- Kościół św. Karola Boromeusza (ul. Powązkowska) zbudowany został w końcu XVIII w. i przebudowany w końcu XIX w. Chór spalono, a wnętrze zdewastowano po Powstaniu. Ważniejsze elementy wyposażenia ocalały, częściowo uszkodzone. Przybliżony szacunek strat: 10% wyposażenia.
- Kościół św. Kazimierza (SS. Sakramentek, Rynek Nowego Miasta) wzniesiony został w latach 1688-89. Zniszczony prawie doszczętnie w czasie Powstania. Przepadła cała dekoracja rzeźbiarska stiukowa i malarska, wszystkie ołtarze, a także wyposażenie ruchome. Przybliżony szacunek strat: 100% ołtarzy i rzeźb, 90% obrazów, 50% skarbca kościelnego.
- Kościół św. Krzyża (O.O. Misjonarzy, ul. Krakowskie Przedmieście) powstawał w latach 1682-1696, przebudowywany w latach 1726-27 i 1753-54. W czasie Powstania zburzono i spalono część prezbiterium i prawą ścianę zewnętrzną. Zniszczeniu uległy ołtarze z cennymi malowidłami. Częściowo przepadły nagrobki. Przybliżony szacunek strat: 65% ołtarzy, 20% nagrobków, 80% obrazów.
- Kościół św. Marcina (O.O. Augustianów, ul. Piwna) zbudowano w 1494 roku, a następnie przebudowano w latach 1552, 1601, 1672, 1705, 1744). Został zbombardowany w czasie Powstania, zachowała się część murów i fasady. Przybliżony szacunek strat: 100% wyposażenia.
- Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny (O.O. Karmelitów, ul. Leszno) W 1941 został wciągnięty w obszar getta, służył jako skład mebli żydowskich, a w 1944 roku podobno jako centrala telefoniczna. Po powstaniu Niemcy spalili jego wnętrze i częściowo wysadzili w powietrze. Przepadła część ołtarzy i obrazów. Wyposażenie ruchome i nieruchome uległo zniszczeniu. Przybliżony szacunek strat: 60% ołtarzy i rzeźb, 100% obrazów, 100% użytkowego sprzętu kościelnego.
- Kościół Najświętszej Marii Panny (ul. Przyrynek na Nowym Mieście) zbudowano w 1409 roku, następnie prace przy nim odbywały się w 1479 roku, i w przeciągu XVII-XIX w. Niemcy częściowo zbombardowali go w czasie Powstania, potem spłonął. Przepadły ołtarze, obrazy oraz freski. Zginęły naczynia i parametry. Przybliżony szacunek strat: 100% ołtarzy i obrazów, 80% rzeźb, 100% naczyń i tkanin.
- Kościół Najświętszej Marii Panny Królowej Korony Polskiej (Garnizonowy, ul. Długa) wzniesiono w 1681 roku, przebudowano m.in. w 1835 i latach 1924-33. Ocalałe wyposażenie wnętrza nie ma wybitnego charakteru zabytkowego.
- Kościół Najświętszej Marii Panny Łaskawej (O.O. Jezuitów, ul. Świętojańska) wzniesiono w latach 1609-1626. W czasie Powstania został niemal całkowicie rozbity. Całe wyposażenie uległo zniszczeniu. Przybliżony szacunek strat: 100% wyposażenia wnętrza.
- Kościół opieki św. Józefa (SS. Wizytek, ul. Krakowskie Przedmieście) wzniesiony w latach 1728-1781 nie uległ zniszczeniu, także wyposażenie zachowało się.
- Kościół Przemienienia Pańskiego (O.O. Kapucynów, ul. Miodowa) ukończono w 1696 r. Niszczony był w czasie Powstania i po nim. Został częściowo spalony. Przepadła większość ołtarzy, rzeźb i obrazów oraz część nagrobków. Przybliżony szacunek strat: 70 % ołtarzy i rzeźb, 90% obrazów.
- Kościół św. Stanisława Biskupa (ul. Bema) pochodzi z połowy XIX wieku. Nie został spalony. Ocalało wyposażenie, ale w większości niezabytkowe.
- Kościół św. Trójcy (Trynitarzy, ul. Solec) budowano w latach 1699-1726. Uległ zniszczeniu w znacznej części podczas Powstania. Zniszczono ołtarze zabytkowe, wszystkie obrazy i ogromną większość rzeźb. Przybliżony szacunek strat: 100% ołtarzy, 90% rzeźb, 100% obrazów.
- Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Unicki kościół pobazyliański, ul. Miodowa) zbudowany został ok. 1781-83. W czasie Powstania uległ zniszczeniu. Ołtarze ocalały. Przybliżony szacunek strat: 30% ołtarzy, 35% obrazów.
- Kościół Wszystkich Świętych (Pl. Grzybowski) zbudowano w 1861 roku. Częściowemu zniszczeniu uległ już w 1939 roku, a następnie w czasie Powstania. Zniszczeniu uległa część ołtarzy, obrazów oraz rzeźby z fasady. Sprzęt kościelny został rozkradziony i zniszczony. Przybliżony szacunek strat: 50% ołtarzy, 85% rzeźb, 95% obrazów, 100% sprzętu kościelnego.


ARCHIWA
W Warszawie jako stolicy państwa przechowywane były największe, najcenniejsze i najważniejsze dla historii państwa i narodu archiwalia. Przy omawianiu strat wojennych dotyczących archiwów wyróżnia się trzy okresy:
- trzytygodniowe walki o Warszawę we wrześniu 1939 roku,
- rządy okupacyjne od października 1939 roku do wybuchu powstania,
- okres Powstania i ewakuacji popowstaniowej.
W pierwszym okresie niszczono archiwa, w drugim systematycznie wywożono, natomiast trzeci okres to kulminacyjny punkt zniszczeń i wywozu, ale już na mniejszą skalę niż w drugim.

W pierwszym okresie, kiedy archiwa ulegały zniszczeniom losowym podczas walk, archiwiści starali się robić wszystko, aby jak najwięcej z nich ocalić. Zaopatrywano się w sprzęt przeciwpożarowy, znoszono całe partie cenniejszych akt do piwnic, czy też przewożono najcenniejsze do podziemnych kazamat Fortu Skolnickiego na Żoliborzu, gdzie ukryto materiały Archiwum Głównego, potem Archiwum Akt Dawnych, nie skorzystały z nich Archiwum Skarbowe i archiwum Oświecenia. Przyczyny tego były dwojakiego rodzaju, Archiwum Skarbowe liczące po kilkadziesiąt woluminów, nie mogło być przewiezione do kazamat w całości, a wydzielenie z niego mniejszej samodzielnej grupy też nie było możliwe.
Ponadto obawiając się głównie wzniecenia pożaru przez bomby lotnicze, stwierdzono, że archiwa w siedzibach swych macierzystych instytucji t.j. Skarbowe-Ministerstwa Skarbu przy ul. Rymarskiej, Oświecenia - Uniwersytetu na Krakowskim Przedmieściu będą w miarę bezpieczne. Placówki te wyposażone były w bardzo dobry sprzęt gaśniczy i drużyny ratownicze. Nie przewidziano oblężenia i bombardowania granatami zapalającymi Warszawy i to zwłaszcza jej zabytkowej tkanki - Krakowskiego Przedmieścia, Starego Miasta z Katedrą, ul. Miodowej i Senatorskiej, wreszcie Zamku i kompleksu budynków przy Rymarskiej. Nie zdołano ugasić pożarów w Archiwum Skarbu i w Archiwum Oświecenia.

STRATY po trzech tygodniach walk były następujące:
- Spłonęło prawie doszczętnie Archiwum Oświecenia Publicznego na terenie Uniwersytetu wraz z liczącą kilka tysięcy tomów biblioteką podręczną. Uratowano 1 1/2% do 2% zbiorów.
- Do mniej więcej 1/3 swych zasobów straciło Archiwum Skarbowe, wraz z bardzo wartościową biblioteką podręczną, oraz z kancelarią, repertoriami i inwentarzami do całości tych zbiorów.
- Zbiory archiwalne przy Ordynacji Zamoyskich, reprezentowane głównie przez cenne archiwum gospodarcze z materiałami sięgającymi XVI-XVII w.
- Znaczna część zbiorów archiwalnych biblioteki Przezdzieckich.
- Archiwum Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (oprócz planów).
- Archiwum Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych.

Spłonęły także:
- registratury Ministerstwa Skarbu, Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, Biura spisów powszechnych Głównego Urzędu Statystycznego i szeregu urzędów, jak Izba Skabowa i inne.


Zawartość najcenniejszych zniszczonych archiwów
Archiwum Oświecenia Publicznego - poza fragmentami aktów Komisji Edukacji Narodowej - obejmowało najważniejsze zespoły aktów całości władz i instytucji oświatowych XIX wieku byłego Królestwa Polskiego. Począwszy od aktów po-pruskich i po-austriackich z lat 1796-1809, dotyczących szkolnictwa na terenie byłych Prus Południowych i byłej Galicji Zachodniej poprzez akta Izby Edukacyjnej i Dyrekcji Edukacji Narodowej Księstwa Warszawskiego, dalej akta Komisji Rządowej Wyznań, Religii i Oświecenia Publicznego itp., aż po akta rosyjskiego Okręgu Naukowego Warszawskiego do roku 1915 - mieliśmy nieprzerwaną spuściznę archiwalną przeszło stuletnią centralnych władz oświatowych tzw. Kongresówki.
Drugą grupę zespołów stanowiły akta szkół i instytucji, jak Towarzystwa do ksiąg elementarnych (1810-30), Szkoły Prawa i Administracji (1807-15). Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego (1818-31), Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie (1857-61), Szkoły Głównej w Warszawie (1861-69), Ces. ros. Uniwersytetu Warszawskiego (1869-1915), Biblioteki Głównej w Warszawie (1831-71), Liceum Warszawskiego (1805-1833) itd., wreszcie szeregu byłych rosyjskich dyrekcji szkolnych, oraz różnych szkół średnich i niższych, polskich i rosyjskich, warszawskich i prowincjonalnych. Ogólna liczba woluminów sięgała 40 tysięcy.

- Na zniszczoną przez pożar część Archiwum Skarbowego, złożyły się obok szeregu mniejszych trzy duże zespoły: akta Wydziału Dóbr i Lasów Komisji Rządowej Przychodu ł Skarbu, akta Centralnej Komisji Likwidacyjnej i Sekcji Długów Księstwa Warszawskiego oraz dział tzw. ziemskich aktów i planów, w sumie przeszło 100 tysięcy woluminów i około 40 tysięcy map i planów. Ocalało wprawdzie - do czasu, jak się okazało - około 2/3 zasobów Archiwum Skarbowego, przeniesionych na parę tygodni przed wybuchem wojny do nowego pomieszczenia w Arsenale przy ul. Długiej - to przecież strata Wydziału Dóbr i Lasów, oraz aktów i planów ziemskich była niepowetowana.
- Wydział Dóbr i Lasów, sięgający w aktach swych priorami końca XVIII i początku XIX wieku, był niezastąpionym źródłem do historii gospodarczej Królestwa Polskiego, której to historii majątki państwowe i lasy, zajmujące pokaźny obszar kraju, stanowiły część bardzo istotną. Wzorowo prowadzone akta, ujęte w swoisty system inwentarzy i repertoriów, zachowały się do ostatnich czasów w stanie b. dobrym i w komplecie dużym. Zarówno badania natury ogólnej, jak monografie dotyczące poszczególnych miejscowości czy okolic kraju, jeżeli były to okolice, gdzie leżała która z ekonomii, na jakie podzielone były majątki państwowe za Królestwa Kongresowego - na pewno znalazłyby w aktach Wydziału Dóbr i Lasów dane obszerne natury statystyczno-historycznej, opisowej na przestrzeni 3/4 wieku XIX.
- Na "ziemski" dział Archiwum Skarbowego składały się akta urzędów do spraw włościańskich w Królestwie Polskim, a przede wszystkim Wydziału Ziemskiego b. Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Petersburgu. Cały przebieg uwłaszczenia włościan w Królestwie Polskim, wraz z wszelkimi zmianami w stanie posiadania własności rolnej chłopskiej aż do roku 1914 - miał swe odbicie w aktach Centralnej Komisji, następnie Urzędu do spraw włościańskich w Królestwie Polskim, z kompletnym prawie zbiorem tabel likwidacyjnych i nadawczych, planów gruntowych, regestrów pomiarowych. Praktyczna wartość materiałów tych dla urzędów i obywateli przy różnego rodzaju sprawach o własność gruntów i o granice, była wciąż jeszcze bardzo duża. Odpowiednie działy "ziemskich" akt w Archiwach Państwowych w Lublinie, Radomiu, Kielcach i Piotrkowie tylko bardzo częściowo zastąpią brak spalonych zespołów centralnych władz w Archiwum Skarbowym.
- Przepadły akta Centralnej Komisji Likwidacyjnej i Sekcji Długów Księstwa Warszawskiego.


Już w końcu pierwszej dekady października 1939 roku ocalała część Archiwum Skarbowego i nienaruszone zbiory Archiwum Głównego, Akt Dawnych i Akt Nowych, państwowe archiwa stołeczne: Archiwum Miejskie m. Warszawy, Centralne Wojskowe, Metropolitalne i szereg ocalałych archiwów prywatnych przeszły pod władzę okupacyjną. Wraz z likwidacją ministerstw nastąpiła likwidacja Wydziału Archiwów Państwowych, władzę nad archiwami w Generalnej Guberni objęła Dyrekcja Archiwów przy rządzie Generalnej Guberni w Krakowie, władzą lokalną stał się Urząd Archiwalny (Archivamt) przy dystrykcie warszawskim.

W drugim okresie Niemcy wywozili archiwa w charakterze zdobyczy wojennej, bądź też powołując się na zasadę proweniencji, a nawet pod pozorem wypożyczenia.
Jako zdobycz wojenną potraktowano całe Centralne Archiwum Wojskowe w Forcie Legionów, Zbiory Instytutu Historii Najnowszej, które władze wojskowe niemieckie w szybkim tempie, bo jeszcze w roku 1939, wywiozły do Gdańska, dalej cały zasób akt Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego i Lubelskiego z okresu okupacji 1914-18 z Archiwum Akt Nowych. Dla celów specjalnych wywieziono do Berlina całą pozostałą jeszcze część składnicy akt Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Motywem pierwszym wywożenia akt, tym razem już przez archiwalne władze cywilne niemieckie była zasada proweniencji, czyli przynależności kancelaryjnej. Powołując się na tę zasadę archiwalną, którą dotychczas znaliśmy jako szanowaną przez archiwistów regułę przywracania zburzonym zespołom ich układu kancelaryjnego, polecono przygotować Archiwum Głównemu do wydania akta po-pruskie, dotyczące Prus Południowych i Nowo-Wschodnich, ekstradowane rządowi Księstwa Warszawskiego na podstawie Traktatu Tylżyckiego z tajnego Archiwum Berlińskiego.
To samo zarządzenie rozciągnięto niebawem i na analogiczne akta poaustriackie, wydane w swoim czasie z Wiednia rządowi Księstwa Warszawskiego po włączeniu doń obszarów Galicji Zachodniej w 1809 roku. W latach 1940 i 1941 wywieziono akta pruskie z Archiwum Głównego do Berlina (ok. 2 wagonów), akta Kamery Nadwornej austriackiej do Wiednia oraz akta dotyczące terytorium byłej Galicji z Archiwum Akt Nowych.

Rezultaty przymusowej ekstradycji dokumentów i ksiąg z Archiwum Głównego:
- z naruszeniem zasady nienaruszalności Archiwum Koronnego zabrano do Królewca ok. 80 dokumentów XV-XVI w. Zakonu Krzyżackiego, przekazane Polsce przez Zakon na mocy traktatów Toruńskiego i Krakowskiego "wypożyczono" do Berlina ponad 150 dokumentów z działu "Livoniae"
- z działu dokumentów zabrano głównie do Poznania, ponad tysiąc dokumentów miejskich, kościelnych i prywatnych
- do Gdańska kilka z działu ksiąg grodzkich i ziemskich zabrano:
- do Poznania wszystkie wielkopolskie tj. Kaliskie, Sieradzkie, Łęczyckie, Wieluńskie i Ostrzeszowskie, Szadeckie, Orłowskie, Brzesko-Kujawskie, Gostynińskie, Kolskie, Konińskie, Bobrownickie
- - - do Gdańska i Królewca zabrano księgi Mazowsza północnego: Płockie, Mławskie, Szereńskie, Bielskie, Raciąskie, Ostrołęckie, Wiskie, Łomżyńskie, Przasnyckie, Zakroczymskie, Wyszogrodzkie
- z działu ksiąg miejskich zabrano do Poznania księgi miast wielkopolskich, analogicznie do grodzkich i ziemskich; do Gdańska i Królewca księgi miast mazowieckich

Trzeci okres był decydujący dla losu archiwów warszawskich. Straty poszczególnych archiwów po spaleniu Warszawy wahały się od 70 do prawie 100% zawartości. Zniszczenia w archiwach w toku działań bojowych w mieście, bomb lotniczych były stosunkowo niewielkie, nie przekroczyły 10-15%. Resztę spaliły wojska niemieckie po ustaniu walk.
Po wycofaniu się powstańców ze "Starówki" spalili Niemcy Archiwum Główne przy ul. Długiej, Archiwum Akt Dawnych przy Jezuickiej i Archiwum Skarbowe na Podwalu. Podpalano magazyny archiwalne. W pierwszych dniach września spalone zostało Archiwum Kurii Metropolitalnej przy ul. Miodowej. Archiwum Akt Nowych przy ul. Rakowieckiej i Archiwum Miejskie w Arsenale spalone zostały w pierwszych dniach listopada. Stało się to w chwili, gdy kilkutygodniowe zabiegi czynników polskich u dowództwa niemieckiego, aby w myśl układu kapitulacyjnego zezwolono na ewakuację ocalałego jeszcze w Warszawie polskiego mienia kulturalnego, uwieńczone zostały wreszcie wynikiem pomyślnym.

W tym stanie rzeczy dopuszczona do czynności ewakuacyjnych grupka archiwistów polskich skupiła swe wysiłki przede wszystkim około wywiezienia wszystkiego, co się da, z kazamat Fortu Sokolnickiego, który zgodnie z zapowiedzią dowództwa niemieckiego miał być wysadzony w powietrze przy oddaniu Warszawy. Archiwalia z Fortu zgodzili się Niemcy skierować "przejściowo" do klasztoru Jasnogórskiego w Częstochowie. Znalazły się tam teraz następujące uratowane działy Archiwum Głównego:
1. Dokumenty:
a) wszystkie dokumenty Archiwum Koronnego Krakowskiego i Warszawskiego;
b) zbiór dokumentów różnej proweniencji (miejskie, klasztorne).
2. Z działu "Varia" - cenniejsze księgi i dokumenty.
3. Kancelaria Królewska:
a) Metryki Koronne (Inscriptionum, Sigillata, Kanclerskie, Legationum, Relationum, Re-ferendarskie, Transkrypcja Metryki Litewskiej, Lustracje);
b) akta władz centralnych reformy Stanisławowskiej (protokoły Rady Nieustającej oraz departamentów, fragmenty aktów ekonomicznych wielkich komisji, akta Straży Praw, Rady Najwyższej Narodowej i organów podległych)
4. Archiwa Podskarbińskie (w części starszej): rachunki królewskie i rachunki poselstw, rachunki wojskowe księgi poborowe, lustracje i inwentaże
5. Gród Warszawski:
a) najstarsze księgi grodzkie i ziemskie do roku 1600,
b) convencionalia,
c) oblaty i relacje
6. M. Warszawa:
a) księgi wójtowskie i radzieckie do r. 1600,
b) ekonomiczne - generalia.
7. Mapy i plany.

Reszta Archiwum Głównego, wyjąwszy partie wywiezione do Rzeszy i Poznania, spłonęła doszczętnie. Ocalały Metryki Koronne (oprócz Assesoryj). Stracono takie działy, jak Trybunał Koronny, księgi grodzkie i ziemskie, sandomierskie, radomskie, rawskie i czerskie, warszawskie z XVII i XVIII wieku, z XIX wieku cały dział sądowy (Ministerstwo Sprawiedliwości Księstwa Warszawskiego, Komisja Rządowa Sprawiedliwości, oraz akta sądowe wszystkich instancji aż do roku 1876).

Na ocalone działy lub części działów Archiwum Akt Dawnych składają się:
l. Komisja Spraw Wewnętrznych do r. 1840,
2. Rada Stanu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego,
3. Senat Królestwa Polskiego,
4. Protokoły Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego
5. Komisja Rządowa Wojny,
6. Kancelaria W. Ks. Konstantego,
7. Kartografia,
8. Wybrane partie aktów śledczych do spraw powstania 1831 i 1863 r.

Ogrom strat Archiwum Akt Dawnych ilustruje spalenie całości aktów Sekretariatu Stanu Polskiego (1807-76), Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego, Kancelarii General. Gubernatora Warszawskiego.
Jeżeli straty Archiwum Głównego ocenić można ogólnie na 80-85%, to Archiwum Akt Dawnych na co najmniej 90%. Z Archiwum Skarbowego ocalały zaledwie fragmenty. Ocalało archiwum z Jabłonny i archiwum wilanowskie. Rewindykacje dokonane w latach 1946/47 w niewielkim stopniu zmniejszyły straty. Odszukano na terenie poznańskiego znaczną część staropolskich ksiąg grodzkich, miejskich i ziemskich, wywiezionych z Archiwum Głównego, odzyskano księgi prawobrzeżnego Mazowsza.


BIBLIOTEKI NAUKOWE
Książki i biblioteki polskie przechodziły kilkakrotnie okresy niszczenia i wywożenia; podczas wojen szwedzkich, po upadku powstania kościuszkowskiego, po roku 1812 i po powstaniu listopadowym. Po klęskach dawnych pozostały książki polskie i całe biblioteki w Paryżu, Ameryce, w Niemczech, w Skandynawii i Turcji, w Anglii i na Sybirze.
We wrześniu 1939 roku spłonęła Centralna Biblioteka Wojskowa (obejmująca m.in. najrzadsze polskie druki militarne od XVI wieku do 1863 roku, kolekcję map i rękopisów), wraz z nią Biblioteka b. Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu, to co ocalało z niej we wrześniu spłonęło w październiku 1944 roku na Okólniku 9 w gmachu Biblioteki Ord. Krasińskich.
Tu straciły biblioteki warszawskie prawie wszystkie swoje rękopisy: zbiór Krasińskich, Rapperswilski i Batignolski, Uniwersytecki i Zauskich. Zagładzie uległa także Biblioteka Przezdzieckich. Uratowane najcenniejsze rękopisy i zachowany w 70% zbiór Biblioteki Ord. Zamoyskich przeszły przez dwukrotną grabież oficerów SS i "Komisji zabezpieczającej mienie kulturalne G. Gubernatorstwa".
Najcenniejsze i najstarsze rękopisy i druki stare wywieziono w listopadzie 1944 roku do Goerbitsch, wróciły stamtąd w maju 1945 roku we fragmentach (ok. 1/20). W pierwszych dniach wojny spłonęły także liczne i bogate biblioteki szpitali warszawskich oraz księgozbiory zakładów uniwersyteckich. Najwięcej ucierpiały seminaria filologii klasycznej i germanistyki oraz instytut wschodni, zakłady chemii i farmacji.
Na przełomie roku 1939/40 Niemcy wywieźli biblioteki instytutu fonetycznego, zakładu fizyki doświadczalnej, chemii organicznej, seminarium języków indoeuropejskich, instytutu węgierskiego i inne.
Bibliotekę Uniwersytecką grabili i niszczyli żołnierze tam kwaterujący. W 1939 roku Niemcy wywieźli stamtąd kilka najcenniejszych rysunków i rękopisów, potem prawie cały gabinet rycin Stanisława Augusta, w lipcu 1945 roku do Warszawy wróciła jego trzecia część, bardzo zniszczona.
Biblioteka Publiczna im. Kierbedziów została podpalona dopiero 16. 01. 1945 roku. Z trzech milionów książek, które znajdowały się w publicznych bibliotekach naukowych Warszawy ocalało najwyżej półtora miliona. Straty innych bibliotek i księgarń wynoszą 90-100%.


* Na podstawie publikacji: W. Tomkiewicz, Straty kulturalne Warszawy, Warszawa 1948


Powrót