Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   H



Henryków - d. woj. wałbrzyskie
- Znajduje się tu zespół klasztorny zakonu cystersów, ufundowany w 1222 r. przez kanonika wrocławskiego Mikołaja, jako filia opactwa w Lubiążu. W 1227 r. przybyli tu zakonnicy, w których władaniu pozostawał klasztor aż do 1810 r. Po kasacje zespół ten stał się rezydencją książęcą do 1945 r. Po działaniach wojennych, w początkowym okresie, część klasztoru użytkowana była jako ośrodek kolonijny, od 1965 r. przechodząc na własność Wrocławskiego Przedsiębiorstwa Hodowli Roślin i Nasiennictwa, które po poważnych pracach adaptacyjnych i odnowieniu elewacji w 1973 r. założyło tu Stację Hodowli Roślin i Technikum Nasiennicze.
- Kościół Narodzenia NMP, pierwotny konsekrowany w 1228 r., uległ zniszczeniu w czasie na jazdu - Tatarów w 1241 r. Odbudowę jego rozpoczęto wkrótce i już do 1260 r. wzniesiono prezbiterium i transept, powiększając całe założenie o trzy zachodnie przęsła po poł. XIV w. Obecnie jest to wczesnogotycka budowla ceglana (pierwotnie nie tynkowana) z częściami konstrukcyjnymi z piaskowca, orientowana trzynawowa bazylika z transeptem, założona na rzucie krzyża łacińskiego. Prezbiterium pięcionawowe z prostokątnym obejściem, obecnie przerwanym w części północnej z powodu braku dwóch przęseł, nakrywają sklepienia krzyżowo-żehrowe spływające na przyścienne służki i wsporniki o kielichowych kapitelach częściowo ozdobionych dekoracją roślinną. W systemie konstrukcyjnym korpusu ciężar sklepień nawy głównej został przerzucony nad nawami bocznymi za pomocą łuków oporowych, zachowanych obecnie jedynie nad nawą północną. Wczesnogotyckie maswerki okienne zachowane są tylko w kilku oknach prezbiterium i transeptu, pozostałe pochodzą z okresu restauracji w XIX w. Od północnego wschodu przylegają do kościoła dwie póżnogotyckie kaplice - jedna z 1508 r. zgodnie z datą na zworniku sklepienia i druga z ok. 1560 r. Obie są nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, z tym że w późniejszej spływają one na centralny filar kamienny. Fasadę wschodnią akcentują trzy barokowe kaplice z kopułami. Fasada zachodnia, przebudowana w 1692 r., posiada przedsionek nakryty kopułą oraz wcześniejszą, bo zbudowaną w 1608 r. na przedłużeniu północnej nawy bocznej wieżą z dwukondygnacjowym hełmem z przezroczami. Na bogate wyposażenie wnętrza kościoła składają się żelazne okucia drzwiowe wejścia zachodniego pochodzące z XIV w., calopo stadowy nagrobek pary małżeńskiej księcia Bolka II (zm. 1341) i jego żony Jutty (zm. 1342), o dużych walorach artystycznych. nawiązujący do innych nagrobków tego typu na Śląsku. Dalsze elementy wystroju to barokowy ołtarz główny z ok. 1684 r., dzieło J. Schroettera z obrazem M. Willmanna; barokowe ołtarze boczne przy filarach z ok. 1690 r. z obrazami J. Liszki i J. Kretschmera; póżnobarokowy ołtarz boczny (pn. ramię transeptu) z ok. 1732 r.; rokokowy ołtarz boczny (pd. ramię transeptu) z ok. 1770 r. Kaplice wschodnie posiadają wystrój rokokowy z malowidłami ściennymi i obrazami J. Kynasta z Wrocławia z lat 1760-1763. Podobny wystrój z ok. 1750 r. posiadają kaplice północne (na ścianach jednej zachowane fragmenty polichromii z poł. XVI w.) z obrazami B. Krausego z Ząbkowic. Ponadto zachowało się pięć obrazów M. Wilmanna (w nawach bocznych) oraz cykl obrazów Legendy św. Bernarda z ok. 1729 r. pędzla Jana Bonóry.
- Osobną pozycję zajmują drewniane stalle zakonne w prezbiterium o niezwykłym bogactwie rzeźbiarskim z przedstawieniami scen z życia Chrystusa, obecnie po zniszczeniu podobnych stall w kościele w Lubiążu, będące unikalnym przykładem poziomu rzeźby pocz. XVIII w. Zasadniczy ich trzon konstrukcyjny, - renesansowy, z 1567 r. otrzymał bogato rzeźbioną dekorację w latach 1702-1710. W zakrystii znajduje się wiele wyrobów złotniczych Christiana Menzla Starszego z Wrocławia, jak monstrancja w formie drzewa Jessego i kielich z 1671 r., drzwiczki do tabernakulum z 1689 r., oraz szafy ozdobione rzeźbami warsztatu T. Weissfeldta z l. ćw. XVIII w.
- Klasztor, w obecnej formie barokowy, został wzniesiony w latach 1681-1702 w okresie przebudowy całego zespołu prowadzonej przez Mateusza Kirchbergera. Położony po południowej stronie kościoła, założony wokół prostokątnego wirydarza, z silnie wysuniętym ramieniem wschodnim oraz dwiema narożnymi wieżyczkami, ze skrzydłami dwutraktowymi, z korytarzem komunikacyjnym, o wnętrzach nakrytych sklepieniami kolebkowymi, w kilku salach ozdobionymi dekoracją stiukową. Zwracają uwagę: refektarz na parterze z dekoracją sklepienia z 1684 r. i marmurami z 1879 r. oraz Sala Książęca na l. piętrze z wystrojeni barokowym z końca XVII w-, z portretami Piastów śląskich malowanych przez -warsztat M. Willmanna. Fasada kościoła z dzwonnicą, nad fasadą klasztoru flankowaną dwiema wieżyczkami oraz kolumną Św. Trójcy z 1715 r., stojąca w środku dziedzińca, tworzy jeden z najciekawszych widoków zespołu o dużych walorach architektonicznych i urbanistycznych.
- Pozostałe boki tego dziedzińca tworzą oficyny klasztorne, pochodzące z lat 1685-1698 i XVIII w. Są to budynki dwutraktowe, dwukondygnacjowe, z parterami nakrytymi sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Pierwotnie skrzydło południowe mieściło szkołę łacińską, zachodnie - mieszkania oficjalistów, a północne - budynek wozowni. Przy drugim dziedzińcu gospodarczym, po północnej stronie kościoła wznosi się oskarpowany budynek, tzw. dom czeladzi, wzniesiony w stylu gotyckim w końcu XV w., przebudowany w 1588 r. Założony na prostokącie, oskarpowany, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, zachował kamienne obramienia okien i gotyckie portale. Zachodnia część dziedzińca gospodarczego zachowała fragment średniowiecznych murów obronnych z łupinową basztą.
- Drogi prowadzące na teren opactwa akcentują trzy bramy: Dolna, pochodząca z 1680 r., nad drogą do dziedzińca gospodarczego; Górna, wzniesiona w 1701 r., nad drogą na dziedziniec klasztorny i Parkowa, pochodząca z pocz. XVIII w. Całości założenia dopełniają budynki oranżerii i pawilonu ogrodowego wzniesione również w pocz. XVIII w.
- Kościół Św. Andrzeja, położony w północnej części osady, pierwotnie przeznaczony na kościół parafialny miejscowej ludności. Wzniesiony ok, 1316 r., powiększony o nawę w 1616 r., rozebraną w latach 1894-1895, zachował obecnie wieloboczne, oskarpowane prezbiterium, nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Przy murze obok kościoła pomnik św. Jana Nepomucena z 1730 r.
- Wśród skromnej zabudowy wsi zwraca uwagę murowany spichrz, wzniesiony w latach 1723-1724, na rzucie prostokąta, czterokondygnacjowy, o skromnych elewacjach bez podziałów architektonicznych.

Henryków Lubański - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wymieniany w 1346 r., przebudowany w 1696 r., zrekonstruowany w latach 1947-1950 po poważnych zniszczeniach w czasie działań wojennych w 1945 r. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z nie wyodrębnionym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium, z wieżą od zachodu, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami wspartym na przyściennych pilastrach. We wnętrzu zachowane rzeźbiarskie fragmenty z XVII i XVIII w.
- Domy mieszkalne, pochodzące z XVIII i XIX w., o murowanym parterze i szkieletowej konstrukcji ścian pierwszego piętra stanowią dobry przykład zabudowy mieszkalnej epoki późnego baroku.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   H