ZABYTKI   POWIATU   SĘPOLEŃSKIEGO

CERKWICA DUŻA
- KOŚCIÓŁ FILIALNY p.w. św. Wojciecha istniał w średniowieczu, obecny wzniesiono w 1833 r. Jest orientowany, drewniany o konstrukcji zrębowej, z wypełnieniami ceglanymi, tynkowanymi. Kościół ma jedną nawę i zamknięte trójbocznie prezbiterium. Od zach. przylega do niego niska wieża, której górna kondygnacja jest oszalowana. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch kolumnach. Kościół przekryty jest dachem siodłowym z dachówką. Wyposażenie pochodzi głównie z XVIII w.
- Drewniana, w kształcie krosna DZWONNICA pochodzi z XIX w. i stoi na XX-to wiecznym podmurowaniu. Nakryta jest dachem siodłowym.
- Drewniane CHAŁUPY o konstrukcji sumikowo-łątkowej, pochodzą z XIX w. Nakryte są dachami siodłowymi.

CERKWICA MAŁA
- CHAŁUPA drewniana z ok. poł. XIX w. ma konstrukcję sumikowo-łątkową. Dach ma siodłowy, kryty strzechą.
- Murowana KAPLICZKA z 1946 r. z ludową rzeźbą św. Wawrzyńca z XIX w.

DĘBINY
CHAŁUPY zbudowane w XIX w. są drewniane o konstrukcji sumikowo-łątkowej.

DZIECHOWO
CHAŁUPY o konstrukcji sumikowo-łątkowej na kamiennych podmurówkach pochodzą z XIX w.

IŁOWO
- Neogotycki, murowany KOŚCIÓŁ FILIALNY p.w. św. Andrzeja Boboli zbudowano na przełomie XIX i XX w. jako ewangelicki.
- DOM przy kościele to zapewne dawna plebania zbudowana w 1. poł. XIX w. Jest to parterowy, drewniany budynek o konstrukcji szkieletowej, z wypełnieniami ceglanymi, przekrtyty dachem siodłowym.

JASTRZĘBIEC
- Drewniane CHAŁUPY: jedna o konstrukcji sumikowo-łątkowej, druga o szkieletowej z wypełnieniem z cegieł. Pochodzą z poł. XIX w.
- Wokół fundamentów rozebranego dworu znajduje się obszerny PARK krajobrazowy, założony w 1. poł. XIX w.

JAZDROWO
Pięć CHAŁUP pochodzących z poł. XIX w. Są one konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym lub sumikowo-łątkowej. Ich dachy kryte są strzechą.

KAMIEŃ KRAJEŃSKI
Pierwotna nazwa wsi to Wawrzyszkowo. Od XIII w. stanowił własność arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. W 1339 r. został spustoszony przez Krzyżaków. W 1359 arbp Jarosław Bogoria Skotnicki lokował misto na prawie magdeburskim , nadał mu nazwę Kamień oraz wzniósł zamek lub dwór obronny. W okresie wojen z Władysławem Jagiełłą Krzyżacy ponownie niszczyli miasto.
- Barokowy na zrębie murów kościoła renesansowego stanął po 1581 r. KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. śś. Piotra i Pawła. W latach 1720-22 gruntownie go przebudowano i powiększono. Jest orientowany, murowany z cegły, otynkowany. Posiada transept. Ściany dzielone są zdwojonymi pilastrami w typie jońskich. Dachy są siodłowe, kryte dachówką. Wieża cząściowo wtopiona jest w korpus, przedzielona na dwie kondygnacje gzymsem. Nakryta jest hełmem baniastym z latarnią. Na pd.-wsch. ścianie zamknięcia prezbiterium znajduje się fragment renesansowego sgrafitta z ok. 1578 r. z postacią św. Krzysztofa. Wnętrza zdobi polichromia barokowa z ok. poł. XVIII w., przedstawiająca świętych, anioły z Arma Christi oraz Króla Dawida. Bogate wyposażenie pochodzi głównie z XVIII w.
- Murowana z cegły, otynkowana PLEBANIA zbudowana została w 2. ćw.XIX w. Jest parterowa, prostokątna z wejściem na osi. Przekryta jest dachem siodłowym krytym dachówką.
- Na terenie miasta zachowała się w znacznej mierze zabudowa z 1. poł. XIX w. Są to murowane z cegły, otynkowane, w większości parterowe DOMY.
- RZEŹBA drewniana św. Wojciecha, stojąca przy drodze z miasta w kierunku Tucholi pochodzi z XIX. Jest to barokowo-ludowa figura, ustawiona na murownym postumencie.

KOMIEROWO
= ZESPÓŁ PAŁACOWY. Dobra te były w posiadaniu rodziny Komierowskich herbu Pomian od 2. Poł. XIV w. We wczesnym średniowiecz istniał tu gród, po którym w obrębie parku zachowało się grodzisko. W 1656 r. podczas wojen szwedzkich dwór uległ zniszczeniu, następny wzniesiono staraniem Piotra Komierowskiego. Przebudowano go z inicjatywy Romana Komierowskiego w koncu XIX w. wg proj. arch. Wiktora Stabrowskiego.
Obecny PAŁAC otrzymał swą formę w 1929 r. w wyniku gruntownej rozbudowy, która nadała mu charakter neobarokowo-klasycystyczny. Jest murowany z cegły i tynkowany. Piętrowa budowla na planie prostokąta posiada ryzalit i dach mansardowy. Po bokach elewacji frontowej znajdują się dwie oficyny flankujące otwarty dziedziniec z podjazdem z 1919 r.
Na pn. od pałacu znajduje się obszerny FOLWARK z budynkami wzniesionymi lub gruntownie przebudowanymi wna przełomie XIX i XX w. Na zach. położone są trzy CZWORAKI zbudowane ok. 1863 r. We wjazdach na folwark i do parku stoją bramy z 1. poł. XIX w. utworzone z murowanych, cylindrycznych słupów zwieńczonych piramidkami z kamiennymi kulami.
W otoczeniu pałacu rozciąga siaobszerny PARK krajobrazowy, założony zapewne w pocz. XIX w. W jego pd. części znajdują się dwa stawy rozdzielone groblą oraz grodzisko, otoczone częściowo murem z 1919 r., ruiny kaplicy grobowej z 1863 r. zniszczonej w 1939 r.

LUTOWO
- Bezstylowy, murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Wawrzyńca został wzniesiony na miejscu poprzednich w 1929 r.
- Czternaście CHAŁUP drewnianych o konstrukcji sumikowo-łątkowej z dachem siodłowym krytym przeważnie strzechą. (numery: 10, 11, 13, 19, 23, 29, 38, 44, 47, 48, 52, 53, 55, 56)

LUTÓWKO
- DOM przy Leśnictwie zbudowany został ok. poł. XIX w. Jest on drewniany o konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym. Posiada plan zbliżony do kwadratu i jest parterowy. Od frontu znajduje się przybudówka mieszcząca sionkę. Przekryty jest dachem siodłowym, krytym dachówka.
- Dwie drewniane CHAŁUPY o konstrukcji sumikowo-łątkowej zbudowane zostały ok. poł. XIX w. Dach chaty nr 1 kryty jest dachem siodłowym ze strzechą , natomiast nr 3 dachówką.
- DAWNY MŁYN WODNY zbudowano w 1831 r. Jest drewniany, o konstrukcji szkieletowej z wypełnieniami ceglanymi, na podmurówce kamiennej. Posiada mieszkalne poddasze nad parterem. Wzniesiono go na planie prostokąta. Od frontu posiada nowy ganek murowany w miejscu poprzedniego, drewnianego. Dach jest mansardowy z naczółkiami, krtyt dachówką.

NIECHÓRZ
CHAŁUPY: drewniana o konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem tynkowanym z dachem siodłowym, pochodzi z XVIII w.; drewniana o konstrukcji sumikowo-łątkowej, przekryta dachem siodłowym krytym strzechą, pochodzi z przełomu XVIII/XIX w.

OBODOWO
Dwie CHAŁUPY drewniane o konstrukcji sumikowo-łątkowej na kamiennych podmurówkach pochodzą z poł. XIX w. Posiadają dachy siodłowe kryte strzechą.

ORZEŁEK
CHAŁUPY (nr 24, 30, 43, 54, 55) drewniane o konstrukcji sumikowo-łątkowej z dachami siodłowymi, krytymi strzechą zbudowano w 1. poł. XIX w.

PĘPERZYN
- Poewangelicki KOŚCIÓŁ FILIALNY o skromnych cechach barokowych zbudowany został w 1778 r., a następnie gruntownie odnowiony w 1965 r. Jest murowany z cegły, salowy. XVIII-to wieczny chór muzyczny jest drewniany, wsparty na dwóch słupach. Zewnątrz ściany podzielone są uproszczonymi pilastrami. Szczyt pd. jest trójkątny o podziałach ramowych. Od pn. nadbudowanajest kwadratowa wieżyczka konstrukcji szkieletowej. Dach siodłowy kryty jest dachówką. Wieżyczkę wieńczy hełm baniasty z latarnią podbity blachą.
- Drewniana DZWONNICA w kształcie krosna pochodzi z XIX w.
- CHAŁUPY drewniane: nr 2 z poł. XIX w. jest częściowo konstrukcji szkieletowej z ozdobnie kładzionym wypełnieniem ceglanym, częściowo sumikowo-łątkowej, jej dach kryty jest dachówką; nr 5 z ok. poł. XIX w. konstrukcji zrębowej, od frontu posiada podcień narożny, dach kryty jest strzechą.

PIASECZNO
Cztery CHAŁUPY drewniane o konstrukcji sumikowo-łątkowej z dachami siodłowymi krytymi strzechą pochodzą z przełomu XVIII i XIX w.

PŁOCICZ
Cztery CHAŁUPY drewniane o konstrukcji sumikowo-łątkowej z dachami siodłowymi krytymi strzechą pochodzą z 1. poł. XIX w.

PŁOSKÓW
CHAŁUPA drewniana o konstrukcji sumikowo-łątkowej pochodzi z ok. poł. XIX w. Posiada dach siodłowy kryty strzechą.

RADOŃSK
Drewniane CHAŁUPY z dachami siodłowymi krytymi strzechą: nr 3 o konstrukcji częściowo zrębowej, częściowo sumikowo-łątkowej z XVIII w.; nr 4 analogiczna z XVIII/XIX w.; nr 8 o konstrukcji sumikowo-łątkowej z ok. poł. XIX w.; nr 10 o konstrukcji sumikowo-łątkowej z 1866 r., jej wejście poprzedza nowszy ganek.

RADZIM
Neogotycki, murowany z cegły DWÓR zbudowano w 1867 r. Jest piętrowy. Elewację frontową ujmuje z jednej strony ryzlit zwienczony trójkątnym szczytem, z drugiej ośmioboczna wieżyczka. W otoczeniu znajduje się PARK krajobrazowy z XIX w.

ROGALIN
Trzy drewniane CHAŁUPY z 1. poł. XIX w.: konstrukcji szkieletowej wypełnionej cegłą, z dachem siodłowym krytym strzechą; konstrukcji częściowo szkieletowej, częściowo sumikowo-łątkowej.

RUNOWO KRAJEŃSKIE
- Późnorenesansowy o tradycjach gotyckich, murowany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Trójcy Świętej zbudowany został na miejscu poprzedniego w latacj 1606-7 z fundacji Jana Orzelskiego kasztelana rogozińskiego i starosty kościańskiego. Jest jednonawowy. Od zach. posiada kwadratową wieżę z cylindryczną wieżyczką schodową od pd. Jest ona rozdzielona gzymsami i uskokami na xcztery kondygnacje, z których dwie dolne ujęte są w narożach boniowaniem. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch kamiennych, kanelowanych kolumnach i dwóch półkolumnach. Okna mają wykrój łuków ostrych. Wewnętrzne portale są kamienne, prostokątne. Portal główny jest późnorenesansowy , kamienny zamknięty półkoliście z ornamentem kwiatowym. Dachy są siodłowe kryte dachówką, nad lożą wysoki trójspadowy, nad kruchtą pulpitowy. Bogate wyposażenie kościoła pochodzi głównie z XVII i XVIII w.
- OGRODZENIE KOŚCIOŁA stanowi mur z bramkami z pocz. XVII w. Bramka pn. zamknięta jest półkoliście, posiada nisze w ościeżach i boniowane obramienia, zwienczona jest trójkątnym przyczółkiem z kartuszem z herbem Dryja. Od pn., wsch. i zach. bramki utworzone są z boniowanych filarów zwieńczonych trójkątnymi szczycikami.
- Murowana PLEBANIA o skromnych cechacg klasycystycznych pochodzi z pocz. XIX w. Elewację frontową ożywia boniowanie w tynku, oś środkowa jest lekko zaakcentowana,,posiada wnękę mieszczącą wejście ujęte po bokach drewnianymi, kanelowanymi półkolumnami. Przekryta jest dachem siodłowym z dachówką.

- RUINA PAŁACU. W 1595 r. starosta rogoziński i kościański Jan Orzelski wzniósł murowany zamek względnie dwór obronny. Ok. 1860 r. został on przebudowany staraniem Jerzego Orzelskiego i ponownie w 1900 r. przebudowany gruntownie w duchu eklektyzmu. W 1945 r. uległ spaleniu. Była to neorenesansowa budowla wzniesiona na nieregularnym rzucie, utworzonym z dwóch łączących się ze sobą prostokatów. W narożu pn.-zach. stała cylindrtczna baszta. Zachowały się częściowo pierwotne piwnice oraz mury sięgające wysokości gzymsu koronującego. Na ścianie pn. znajduje się kamienna tablica erekcyjna z 1595 r. Druga płyta została przeniesiona i użyta jako stopien przed budynkiem Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej.
- W silnie zdewastowanym PARKU krajobrazowym z okazami starodrzewia, na sztucznym nasypie znajdują się ruiny pałacu, na wsch. od nich jest staw z kanałem.
- Drewniane CHAŁUPY. Przy kościele stoi zapewne dawna organistówka pochodząca z XVIII/XIX w. o konstrukcji szkieletowej wypełnionej cegłą. Posiada dach naczółkowy, kryty dachówką; W pn.-wsch. części wsi stoją dwie chałupy bez numerów z 1. poł. XIX w. o konstrukcji szkieletowej z dachami siodłowymi, krytymi strzechą.

SĘPÓLNO KRAJEŃSKIE
Miasto powiatowe zostało założone w 1350 r. przez Hektora Ostroroga. Zamek wzniesiony w XIV w., został zniszczony wraz z miastem przez krzyżaków w 1409 i 1414 r. Od 1460 r. ostniała tu komora celna. W XVI w. było własnością Alberta Brezy, następnie Zebrzydowskich, a w XVII w. Potulickich. Ponowne zniszczenia miasta nastąpiły podczas wojen szwedzkich w 1626-29 r. i 1700-21, uszkodzeniu uległ wtedy zamek, rozebrany w 2. poł. XVII w. W latach 1764, 1781, 1806, 1854 niszczone pożarami.
- Murowany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Bartłomieja został zbudowany w latach 1789-1803 przez mistrza murarskiego Jana Ludwika Vasentina z Debrzna. Odnowiono go w 1901 r., powiększono w 1926-7 przez dobudowę przęsła i wieży od zach. Posiada skromne cechy klasycystyczne, wieża jest neobarokowa. Posiada jedną nawę. Okna zamknięte są półkoliście. Na zewnątrz podziałyścian są ramowe. Szczyty są trójkąytne, w tym nad prezbiterium umieszczono krzyż bożogrobców wykonany w tynku. Wyposażenie pochodzi z XVII, XVIII i XIX w.
- DOMY: ul. Młyńska nr 12/14 z 1. poł. XIX w. jest murowany z dachem naczółkowym krytym dachówką; ul. Sienkiewicza nr 96 dom podmiejski o charakterze chałupy, zbudowany ok. poł. XIX w. jestdrewniany o konstrukcji sumikowo-łatkowej, posiada dach siodłowy kryty strzechą; nr 107 analogiczny.

SIEDLISKA
Drewniana CHAŁUPA zbudowana w 1. poł. XIX w.o konstrukci sumikowo-łątkowej z dachem siodłowym, krytym strzechą.

SKARPA
Dobra w XVI/XVII w. były w posiadaniu Reinholda Heidensteina, historyka i sekretarza Stefana Batorego i Zygmunta III. W XVIII-XIX w. własność Prądzyńskich.
- Późnoklasycystyczny, murowany DWÓR zbudowano ok. poł. XIX w. i powiększono o skrzyło na przełomie XIX i XX w. Jest on parterowy, na planie prostokąta, z piętrowym trójosiowym ryzalitem od frontu oraz nowszym skrzydłem od zachodu. Wejście jest ujęte parą kolumn. W zwieńczeniu ryzalitu znajduje się attyka, w części środkowej nieco wyższa, zakończona czterema kulami. Ponadto attyką zdobi kartusz stiukowy z herbem Aubrecht (Prądzyńskich). Dach jest siodłowy, kryty dachówką. We wjeździe na folwark znajduje się brama utworzona z dwóch murowanych, otynkowanych słupów, zwieńczonych gzymsami i piramidkami.

SKORACZEWO
Drewniana CHAŁUPA o konstrukcji sumikowo-łątkowej na podmurowaniu kamiennym pochodzi z ok. poł. XIX w. Przekryta jest dachem siodłowym krytym strzechą.

SOŚNO
- Drewniana CHAŁUPA o konstrukcji sumikowo-łątkowej na podmurowaniu kamiennym pochodzi z ok. poł. XIX w. Przekryta jest dachem siodłowym krytym dachówką.
- WIATRAK typu holenderskiego, drewniany z nowszymi, murowanymi przybudówkami został zapewne zbudowany w 1. poł. XIX w. Jest ośmioboczny, z kolistą, kopulastą głowicą, pobitą papą. Obecnie przekształcony został na młyn elektryczny.

SYPNIEWO
- Obecny drewniany o konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Katarzyny (pierwotnie p.w. śś. Jana Chrzciciela i Katarzyny) został zbudowany w 1781 r. i odnowiony w 1959 oraz gruntownie w 1967-8. Jest jednonawowy. Ściany nawy dzielą pary pilastów na wysokich cokołach, z kapitelami kompozytowymi. Kościół przekryty jest dachami siodłowymi z dachówką. Wyposażenie pochodzi głównie z XVIII w.
- Drewniana DZWONNICA pochodzi z 1926 r.
- Obecny, eklektyczny PAŁAC wzniesiono w 3. ćw. XIX w. W otoczeniu znajduje się obszerny PARK krajobrazowy ze stawem i kanałami.
- Drewniana o konstrukcji sumikowo-łątkowej CHAŁUPA nr 32 zbudowana została ok. poł. XIX w. Posiada dach siodłowy, kryty dachówką.

SZYNWAŁD
Cztery drewniane CHAŁUPY o konstrukcji sumikowo-łątkowej pochodzą z ok. poł. XIX w. Przekryte są dachami siodłowymi krytymi strzechą.

ŚMIŁOWO
Drewniana CHAŁUPA konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym, na podmurowaniu kamiennym, pochodzi z ok. poł. XIX w. Posiada dach siodłowy kryty dachówką.

ŚWIDWIE
Dwie drewniane CHAŁUPY o konstrukcji sumikowo-łątkowej, na podmurówce pochodzą z ok. poł. XIX w.

WAŁDOWO
- Gotycko-renesansowy, murowany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Mateusza zbuowany został w 1621 r. z fundacji Anny z Zakrzewskich Wałdowskiej. Jest jednonawowy z trójbocznie zamknietym prezbiterium. Od zach. posiada wieżę, opiętą w narożnikach zach. wydatnymi, dwuuskokowymi szkarpami, pomiędzy którymi znajduje się obudowa portalu manierystycznego z 1621 r., w kształcie półkolistej arkady. Wieżę wieńczy hełm baniasty, pobity blachą. Na zewnątrz jest oszkarpowany. Szczyt zachodni o trójkątnym kształcie wtopiony jest w wieżę. Dachy są siodłowe, kryte dachówką. Bogate wyposażenie kościoła pochodzi z XVII, XVIII i XIX w. W otoczeniu koscioła znajduje się stary mur z kamienia i cegły oraz krąg starych lip.
- Klasycystyczna, murowana PLEBANIA zbudowana została w pocz. XIX w. Jej elewacja frontowa ożywiona jest boniowaniem w tynku. Dach jest naczółkowy, kryty dachówką.
- Murowany z kamienia i cegły, jednokondygnacjowy PLEBAŃSKI BUDYNEK GOSPODARCZY zdudowano w 2. poł. XVIII w. Naroża ujęte są boniowaniem w tynku. Posiada wysoki dach naczółkowy z dwiema powiekami, kryty dachówką.
- CHAŁUPA nr 35 zbudowana została w pocz. XIX w. Jest drewniana o konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym. Posiada dach siodłowy, kryty strzechą.
- Neogotycka, murowana KAPLICZKA z ludową rzeźbą św. Jakuba.
- Na chałupie nr 45 znajduje się KRUCYFIKS ludowy.

WAŁDÓWKO
= ZESPÓŁ FOLWARCZNY - budynki z 1. Poł. XIX w. zgrupowane wokół czworobocznego dziedzińca.
- Murowany DWÓR został powiększony o piętrowe skrzydło w XIX/XX w. Część starsza, parterowa była prostokątna.
- Murowana OFICYNA jest parterowa, na wysokich suterenach. Posiada rzut prostokąta. Oś środkowa jest nieznacznie wysunięta prezed lco budynku i zwieńczona trójkątnie. Przekryta jest dachem siodłowym z dachówką.
- Drewnianą STODOŁĘ o konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem z cegły zbudowano w 1850 r. Nakryta jest dachem siodłowym.
- W sąsiedztwie dworu znajduje się niewielki PARK krajobrazowy.

WĄWELNO
Póżnobarokowy, murowany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. śś. Filipa, Jakuba i Marii Magdaleny wzniesiono na miejscu poprzedniego drewnianego w 1758 r. z fundacji Stanisława Wałdowskiego ze Słupi skarbnika wschowskiego, przez budowniczego Dawida Fecela z Chijnic. Kościół był gruntownie odnawiany w latach 1963-5. Zewnątrz bryła jest jednolita, na rzucie prostokąta, z trójbocznym zamknięciem od wschodu. Jest jednonawowy.Na sklepieniu prezbiterium i suficie nawy znajduje się stiukowa dekoracja tworząca plafony o urozmaiconym wykroju Chór muzyczny jest murowany, wsparty na trzech arkadach. Zewnątrz ściany dzielone są uproszczonymi pilastrami. W fasadzie znajduj ą się dwie nisze, a w zwieńczeniu szczyt ujęty spływami. Dach jest siodłowy, kryty dachówką. Wystrój wnętrza w większości jest rokokowy i pochodzi z okresu budowy kościoła. W otoczeniu kościoła znajduje się współczesny mu mur ceglany otynkowany, od pd. oszkarpowany. Od pd.-wsch. posiada półkoliście zamkniętą bramkę, ujętą zdwojonymi pilastrami, zwieńczoną falistym szczycikiem. W mur wbudowano w 1935 r. dzwonnicę murowaną.

WIELOWICZ
- Drewniany o konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Jakuba St. Wzniesiono w 1747 r. na miejscu poprzedniego. Był odnawiany w 1926 i 1958 r. Jest salowy z trójbocznym zamknięciem od wsch. Przekryty jest dachami siodłowymi z dachówką.. Wyposażenie pochodzi głównie z XIX w.
- Drewniane CHAŁUPY z dachami siodłowymi krytymi przeważnie strzechą pochodzą z 1. poł. XIX w. nr 3 konstrukcji sumikowo-łątkowej, nr 8 konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym, nr 14 o konstrukcji sumikowo-łątkowej , nr 15 analogiczna.

WIŚNIEWA
Drewniana CHAŁUPA o konstrukcji sumikowo-łątkowej pochodzi z XVIII w. Posiada dach siodłowy, kryty strzechą.

WITKOWO
Cztery drewniane CHAŁUPY z ok. poł. XIX w.: trzy o konstrukcji sumikowo-łątkowej, jedna szkieletowej z wypełnieniem ceglanym, wszystkie posiadają dachy siodłowe kryte strzechą.

WITUNIA
Trzy drewniane CHAŁUPY z 1. poł. XIX w.: o konstrukcji sumikowo-łątkowej, na podmurówkach, posiadają dachy siodłowe kryte strzechą.

ZABARTOWO
Wieś od 1279 r. była w posiadaniu klasztoru w Lądzie, w 1288 r. została odstąpiona arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu.
Neogotycki, murowany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Jakuba Starszego został wzniesiony na miejscu drewnianego w latach 1865-6 wg planów inspektora budowlanego Fryderyka Wilhelma Koepke z Białośliwia. Jest jednonawowy, od zach. posiada trójkondygnacjową wieżę, zwieńczoną wysokim dachem namiotowym. Kościół jest na zewnątrz oszkarpowany i posiada schodkowe szczyty. Dachy są siodłowe, kryyte łupkiem. Wyposażenie pochodzi głównie z XVII i XVIII w.




<< zabytki województwa kujawsko-pomorskiego