ZABYTKI   POWIATU   WADOWICKIEGO

ANDRYCHÓW
Miasto lokowano w 1767 r. na mocy przywileju Stanisława Augusta Poniatowskiego, na miejscu wsi wzmiankowanej od poł. XIV w.
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Macieja wzniesiono na miejscu poprzedniego drewnianego. Budowany był etapami: 1 ćw. XVIII w., poł. XVIII w., 1838 r., 1924-9 r. Kościół jest orientowany. Posiada wysuniętą w stosunku do fasady kwadratową wieżę ze ściętymi narożnikami, jej środkowe piętro połączone jest z bocznymi częściami fasady za pomocą wolut. Wieżyczka na sygnaturkę, sześcioboczna zwieńczona jest hełmem ostrosłupowym, zwieńczonym posążkiem Matki Boskiej. Wyposażenie kościoła w większości jest barokowe.
- Klasycystyczny, murowany PAŁAC z 1. poł. XIX w. ma kształt podkowy. Ujmuje on, wraz z wolnostojącymi budynkami oficyny i stajni prostokątny dziedziniec zajazdowy. Jest parterowy, podpiwniczony. Przekrywają go niskie dachy siodłowe. Pośrodku skrzydła głównego od zajazdu znajduje się portyk z czterema kolumnami doryckimi i trójkątnym frontonem. Od tyłu posiada wydatny ryzalit. Okna są duże, półkolisto zamknięte lub prostokątne.
- W OGRODZIE PAŁACOWYM znajduje się późnobarokowy z 1. poł. XVIII w., murowany PAWILON. Jest to piętrowa budowla, na planie kwadratu, ze ściętymi narożami. Elewacja frontowa jest wybrzuszona i posiada głębokie wnęki. Przekrywa go namiotowy dach ze ściętymi narożami.
- Przy ul. Beskidzkiej 22 (z 1791 r. ) i 29, przy ul. Kolejowej 126 znajdują się drewniane domy o konstrukcji zrębowej.
- Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA - kapliczka na kolumnie z 2. poł. XVIII w.

BABICA
KAPLICA murowana, prostokątna pochodzi z 1828 r. Przekrywa ją dach siodłowy.

BACZYN
Drewniana DZWONNICA, konstrukcji słupowej, na planie kwadratu. Wzniesiono ją ok. 1887 r. Wysoki, czterospadowy dach posiada latarnię o stożkowym nakryciu.

BARWAŁD DOLNY
- Drewniany, konstrukcji zrębowej KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Erazma pochodzi z 2. poł. XVIII w., z wyjątkiem kwadratowej wieży, która jest pozostałością poprzedniego kościoła, zapewne z XVI w., przekrywa ją gontowy hełm cebulasty z latarnią. Świątynia jest orientowana.
- Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA św. Jana Nepomucena na słupie z 1834 r.

BARWAŁD GÓRNY
- Drewniana PUSTELNIA św. Rozalii pochodzi zapewne z 1. poł. XIX w. Składa się z dwóch kaplic i mieszkania pustelnika, oraz podcienia w charakterze przedsionka, umieszczonego przed kaplicami. Przekrywa ją dach siodłowy z wieżyczką na sygnaturkę. Wewnątrz znajdują się barokowe obrazy z 1746 r.: Hołd Trzech Króli i Narodzenie Chrystusa.
- Ślady fundamentów, wałów i rowów otaczających ZAMEK wzniesiony między 1335 a 1360, następnie zburzony w 1477 r.
- Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia na kolumnie, z herbem Leliwa i inicjałami Adama Gołuchowskiego, właściciela Barwałdu Górnego.

BIAŁA
Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA - posąg Ecce Homo na słupie wzniesiona w 1848 r.

BIEŃKÓWKA - Murowany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Św. Trójcy zbudowano w 1793 r. Nawa zakończona jest węższym, krótkim, wielobocznie zamkniętym prezbiterium. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch kanelowanych słupach. Dach jest gontowy. Do nawy od zach. przylega czworoboczna wieża.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- posąg Chrystusa Frasobliwego na słupie z 1823 r.,
- posąg Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia na słupie z płaskorzeźbą Veraikon.

BRODY
- Drewniana, kwadratowa, konstrukcji słupowej KAPLICA przekryta jest dachem siodłowym. Wewnątrz na mensie z datą 1795 stoi posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem.
- Murowany, piętrowy DWÓR późnoklasycystyczny pochodzi sprzed 1845 r. Budowla na planie prostokąta od zajazdu posiada trzy wydatne ryzality, od ogrodu krótkie, prostokątne skrzydło przy narożniku pn.-wsch. i nowszą dobudówkę przy narożniku pn.-zach. Środkowy ryzalit zwieńczony jest trójkątnym frontonem, przed nim na czterech kolumnach wsparty jest balkon z żelazną klasycystyczną balustradą. W narożniku pd.-zach. na piętrze znajduje się zamurowana loggia filarowa. Dach jest czterospadowy.

BRZEZINKA Murowana, prostokątna KAPLICA zwieńczona jest dachem siodłowym. Wewnątrz znajduje się póżnobarokowy posąg św. Jana Nepomucena, pochodzący z Zelczyna, i kamienny, ludowy posąg Chrystusa Nazareńskiego z 1. poł. XIX w.

BRZEŹNICA
- Murowany DWÓR zbudowany w XVIII w. położony jest w ogrodzie krajobrazowym z 2. poł. XIX w. Na zewnątrz w pierwotnym kształcie zachowały się jedynie elewacje pd. i wsch. Południowa posiada trzy płytkie ryzality. Budowla przekryta jest dachem mansardowym.

- Murowany, piętrowy, prostokątny SPICHLERZ dworski pochodzi z 1. poł. XIX w. Przekryty jest dachem siodłowym. Okna mają formę wąskich, leżących prostokątów. W szczycie wschodnim wybito trzy okienka owalne.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- posąg Chrystusa Nazareńskiego na postumencie z 1811 r.,
- posąg św. Antoniego Padewskiego na postumencie z 1. poł. XIX w.,
- posag św. Floriana na postumencie z 1. poł. XIX w.

BUDZÓW
Trzy KAPLICE murowane, jedna kwadratowa i dwie prostokątne, w każdej znajduje się kamienny posag Chrystusa upadającego pod krzyżem z 1. poł. XIX w. Przekryte są dachem siodłowym.

CHOCZNIA
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Jana Chrzciciela stanął w 1883 r. na miejscu poprzedniego murowanego. Wyposażenie kościoła pochodzi gł. z XIX .
Murowane KAPLICE: kwadratowa o zaokrąglonych narożnikach, przekryta dachem namiotowym ukończona została w 1812 r.; cmentarna stanęła w 1911 r.

DĄBRÓWKA
Parterowy, murowany DWÓR z później dodanym piętrem drewnianym, pochodzi sprzed 1730 r. Jest prostokątny z dwoma kwadratowymi alkierzami po bokach elewacji frontowej.

FRYDRYCHOWICE
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Marcina wzniesiono w 1888 r. w miejscu poprzedniego drewnianego. Do wyposażenia należy kilka feretronów z XVIII w. gł. rokokowych.

GIERAŁTOWICE
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Michała Archanioła wzniesiony został w 1888 r. na miejscu drewnianego. Większość wyposażenia pochodzi z XVIII w. Drewniany
- DWÓR wzniesiono w XVIII w na miejscu obronnej wieży, przerobiono w latach 1939-45. Położony jest on na owalnej platformie otoczonej fosą wypełnioną wodą. Obok znajduje się ogród w części geometryczny, w części krajobrazowy.
- Kamienny POSĄG św. Marcina na kolumnie z 1780 r., odnowiony został w 1865 r.

GIERAŁTOWICZKI
FIGURA PRZYDROŻNA: posąg św. Jana Nepomucena na słupie z 1780 r. stoi na nowszym postumencie.

GŁĘBOWICE
- Drewniany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. Najświętszej Panny Marii z Góry Karmelu. Kwadratowa nawa zbudowana na zrąb pochodzi z 1518 r., wieża wzniesiona w tym samym roku została w 1782 r. poszerzona przez obudowanie, drewniana kruchta przy nawie pochodzi z 1924 r., murowane prezbiterium z 1931 r. Bogate wyposażenie kościoła pochodzi z XVII i XVIII w.
- Renesansowo-barokowy, murowany PAŁAC zbudowany w 2. poł. XVI w., był powiększany dwukrotnie, w 1646 r. i 1773 r. Stoi nad fosą. Wejścia na osi elewacji dłuższych są ostrołukowe. Mansardowy dach posiada dwa szczyty.
- Kamienny POSĄG św. Jana Nepomucena z 1843 r. stoi na nowszym słupie.

GORZEŃ GÓRNY
Późnoklasycystyczny DWOREK Emila Zegadłowicza. Pamiątki po poecie, m.in. rękopisy jego utworów, obrazy, światki ludowe, m.in. Andrzeja Wawry, miejscowego rzeźbiarza ludowego.

GRABOSZYCE
- Drewniany konstrukcji zrębowej , orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Andrzeja pochodzi prawdopodobnie z 1585 r. Posiada czworoboczną wieżę na słup, wzniesioną po 1617 r, przekrywa ja hełm cebulasty z latarnią. Jednonawowa świątynia przekryta jest dachem siodłowym. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch słupkach. Większość wyposażenia pochodzi jest barokowa.
- Renesansowy, murowany, piętrowy DWÓR zbudował Dziwisz Brandys ok. 1575 r. Budowla otoczona jest suchą fosą w podkowę, otwartą ku wsch. Przed elewacją frontowa znajduje się sklepiony most. Elewacje są gładkie, jedynie na narożach widoczne są ślady boniowań rytych w tynku. Korpus główny przykryto dachem mansardowym, nad występami położono daszki siodłowe. Wejścia do dworu są dwa: pierwotne w występie frontowym i nowsze w tylnym, ponadto są tez dwa wejścia do piwnic z fosy. Zachowały się fragmenty dworskiego OGRODU krajobrazowego, na jego terenie znajduje się murowany budynek ZARZĄDÓWKI, wzniesiony zapewne w 1. poł. XIX w.

GRZECHYNIA
Murowana, prostokątna, sklepiona kolebkowo KAPLICA nakryta jest dachem siodłowym. Wewnątrz znajduje się kamienny posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem, zapewne z 1. poł. XIX w. Drewniana, szalowana deskami DZWONNICA przekryta jest czterospadowym dachem gontowym.

HARBUTOWICE
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. Imienia Najświetszej Panny Marii i św. Michała Archanioła, o cechach późnoklasycystycznych, wzniesiono w 1828 r. na miejscu drewnianego. Narożniki nawy i prezbiterium są zaokrąglone z uskokami. Od frontu wznosi się czterościenna wieża. Fasadę zaakcentowano zdwojonym ryzalitem z trójkątnym frontonem. W elewacjach bocznych przepruto półkoliste okna. Wieżyczka na sygnaturkę ma formy barokowe. Prostokątna, murowana KAPLICA przekryta jest dachem siodłowym. Szczyt frontowy nakryty jest trójkątnym przyczółkiem i flankowany dwoma filarkami z obeliskami. Wewnątrz znajduje się posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem, zapewne z 1. poł. XIX w.

INWAŁD
- Murowany, późnobarokowy KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Narodzenia matki Boskiej został zbudowany w latach 1747-50. Fasadą urozmaica ryzalit o skośnych ściankach bocznych, jest ona ponadto dekorowana parzystymi i pojedynczymi plastrami jońskimi. Ponad ryzalitem znajduje się trójkątny szczyt, wyżej attyka z wazonami i górne piętro wieży z kopulastym hełmem z nasadnikiem. Wieżyczka na sygnaturkę ma kształt barokowy. Bogato dekorowany portal zamknięty jest łukiem spłaszczonym. Wyposażenie kościoła jest barokowe i rokokowe..
- Murowany, piętrowy późnoklasycystyczny PAŁAC stoi w otoczeniu rozległego ogrodu krajobrazowego, współczesnego budowli. Prostokątna część środkowa posiada prostokątne ryzality na osi, wąskie skrzydła wysuwają się od zajazdu i ogrodu ryzalitami o trójbocznym zamknięciu. Ściany pokrywa rustyka. Ryzality środkowe rozczłonkowane są pilastrami.

IZDEBNIK
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Małgorzaty stanął w latach 1838-41 na miejscu drewnianego. Jest to jednonawowa budowla z wieżą od frontu, wyodrębnioną nikłym ryzalitem, jej hełm pochodzi sprzed 1906 r. Wieżyczka na sygnaturkę ma charakter barokowy. Murowana KAPLICA p.w. św. Walentego pochodzi z XVIII/XIX w. Przekryta jest dachem siodłowym z wieżyczką na sygnaturkę z daszkiem namiotowym zwieńczonym ozdobnym krzyżem. Wewnątrz znajdują się wczesnobarokowe posągi św. Wojciecha i św. Stanisława bpa i dwa posążki aniołków.
- Murowana POCZTA zbudowana została w XVIII-XIX w. Prostokątna budowla posiada od tyłu galerie arkadowo-filarowe. Dach jest stromy, czterospadowy. Od tyłu na narożnikach znajdują się dwie nowsze szkarpy.

JACHÓWKA
Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA z posągiem Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia z Dzieciątkiem z 1830 r.

JAROSZOWICE
- Murowana KAPLICA zbudowana w latach 1860-1 i 1868 stanęła na miejscu wcześniejszej sześciobocznej z 1804 r. Jej wyposażenie jest późnobarokowe.
- Murowana, prostokątna KAPLICA zamknięta jest od tyłu łukiem spłaszczonym. Ściany zewnątrz urozmaicają wnęki. Gontowy daszek zamyka od frontu potrójny szczyt. Wewnątrz znajduje się posąg sw. Jana Nepomucena zapewne z 1. poł. XIX w.
- Murowana KAPLICZKA na słupie kształtu balasa pochodzi z 1. poł. XIX w.

JASZCZUROWA
- KAPLICZKA składa się z dwóch części, z dolnej murowanej, okrągłej z wnęką, w której umieszczono kamienny posag Matki Boskiej z Dzieciątkiem, wzniesionej w 1853 r. i górnej kamiennej, w kształcie kapliczki otwartej z trzech stron arkadami.
- W ogrodzie otaczającym obecny nowszy DWÓR znajdują się ślady dawnego OGRODU KRAJOBRAZOWEGO.

JUSZCZYN
- Murowana, prostokątna KAPLICA przekryta jest dachem siodłowym. Wewnątrz znajduje się kamienny posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem, prawdopodobnie z 1. poł. XIX w.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- posąg Ecce Homo na słupie z 1846 r.
- Posąg Chrystusa Frasobliwego na postumencie z 1. poł. XIX w.

KACZYNA
Murowana KAPLICA p. w. św. Marii Magdaleny pochodzi z 1879. Wewnątrz znajduje się ołtarz z 1787 r. wykonany przez stolarza Jana Lawickiego.

KALWARIA ZEBRZYDOWSKA
Miasto zawdzięcza swoje powstanie tłumnym pielgrzymkom nawiedzającym od 1609 r. tutejsze miejsca odpustowe.
= KOŚCIÓŁ I KLASZTOR BERNARDYNÓW. Położone są na pd. od miasta, u szczytu Góry Kalwarii. Na pd. i wsch. od nich znajdują się kościółki, kaplice i kapliczki dróg Męki Pańskiej i Matki Boskiej. Założenie jest fundacją rodu Zebrzydowskich: Mikołaja, Jana i Michała. Kościół i klasztor zostały zbudowane przez architekta Jana Marię Bernardoniego i architekta i złotnika flamandzkiego Pawła Baudartha, który wzniósł prawie wszystkie kaplice kalwaryjskie.
- Murowany KOŚCIÓŁ p. w. Matki Boskiej Anielskiej został zbudowany w latach 1603-9, obecnie stanowi prezbiterium (zwrócone ku zach.). Nawa prostokątna została dobudowana XVII/XVIII w. Do prezbiterium od pn. przylega gmach klasztorny, zaś do nawy przy elewacji frontowej dwie wieże. Nawa rozczłonkowana jest parzystymi, zdwojonymi pilastrami z gzymsem. Chór zakonny pierwotnie był częścią gmachu klasztornego, oddzielony jest od niego murem i podzielony na dwie kondygnacje. Na sklepieniu nawy i ścianie tęczowej znajduje się polichromia Włodzimierza Tetmajera, nad tęczą i chórem muzycznym fragmenty dekoracji stiukowej z 1781 r. Fasadę stanowią dwie czworoboczne, nieco cofnięte wieże i część środkowa z trójkątnym szczytem. Składa się ona z dwóch kondygnacji, podzielonych pilastrami pilastrami na trzy pola. W górnej kondygnacji znajduje się okno z posągiem Matki Boskiej z 1837 r., a pod nim kamienny balkon z 1934-36 r. W polach bocznych znajdują się nisze z posągami Ewangelistów. Wieże nakryte są hełmami z kopułkami zwieńczonymi latarniami. Na wieży południowej widnieje tarcza zegarowa. W latach 1927-32 przed fasadą dobudowano schody zajmujące całą jej szerokość. Do prezbiterium od pd. przylega kaplica Matki Boskiej Cudownej (1658- po 1667), do chóru zakonnego od pd. przylega kaplica św. Antoniego Padewskiego (1687), do nawy od pd. - kaplica Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Panny Marii (1749). Bogate wyposażenie pochodzi głównie z XVII i XVIII w.
- KLASZTOR zgrupowany jest wokół dwóch wirydarzy, część znajdująca się bliżej kościoła pochodzi z lat 1603-9, część dalsza 1654-66. Bryłę klasztoru urozmaica pięć ryzalitów o charakterze bastionów. Budowla jest trzy piętrowa, piętro ostatnie zbudowano w latach 1810-12 i podwyższono w latach 1897-1901 (arch. Karol Knaus). W wirydarzu bliższym kościoła znajduje się studnia. Wewnątrz klasztoru zachowała się skromna dekoracja stiukowa. Wyposażenie jest głównie barokowe i rokokowe. W krużgankach tradycyjnie znajdują się XVIII-to wieczne portrety fundatorów, dobrodziejów klasztoru, generałów zakonu. Otoczenie klasztoru i budynki gospodarcze.
- Przed fasadą kościoła znajduje się tzw. Rajski plac, po bokach ujęty podcieniami filarowymi (1823-54), w którym znajdują się konfesjonały z poł. XIX w. i posągi na słupach. Na placu znajdują się posągi: św. Franciszka (1902) i św. Antoniego (1869). Od pd. i zach. kościół otoczony jest murami z 1624 r. z dwoma bastionami na narożnikach. W dolnej ich części znajdują się okrągłe nakryte kopułami kaplice św. Anny i Matki Boskiej Bolesnej (1747 r.), w górnej strych. Na zach. od kościoła i klasztoru jest czworoboczny dziedziniec, otoczony budynkami gospodarczymi, na osi boku pd. znajduje się budynek bramy z 1774 r., dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym. W narożniku pd.-zach. widnieje pawilon z tego samego czasu co brama.
- DROGI MĘKI PAŃSKIEJ, DRÓŻKI MĘKI PAŃSKIEJ. Stacje Męki Pańskiej powstały w 1604 r. na wzór dróg jerozolimskich, zostało zainspirowane opisami Jerozolimy i Ziemi Świętej Chrystiana Adrychomiusza z końca XVI w. Wcześniej została zbudowana kaplica Ukrzyżowania, Dróżki Matki Boskiej założono w 1632 r. Założenie tworzą kaplice zaprojektowane prze Pawła Baudartha: Dom Annasza (1609), Brama Zachodnia (Drugi upadek, 1615-16), Dom Matki Boskiej (1612-14), Gróg Chrystusa (1605-9), Grób Matki Boskiej (1611-15), Pałac Heroda (1609), Dom Kajfasza (1609), Ogrójec (1609), Ratusz Piłata (1605-9), Pojmanie (1609), Św. Rafał Archanioł (1616-17), Serce Marii (1615), Wieczernik (1614-15), Włożenie Krzyża (1837, na miejscu starszej z 1614 r.) Wniebowstąpienie (1614). Pozostałe: Brama Wschodnia (1623), Cyrenejczyk, Most i Kapliczka na Cedronie (1793-1833), Obnażenie (1624), Pierwszy Upadek, Pogrzeb Matki Boskiej (trzy jednakowe kaplice 1793-1833, czwarta późniejsza), Święte schody (1633), Trzeci Upadek (1754), Ukrzyżowanie (1600-01), Św. Weronika (1926, na miejscu pierwotniej z 1632-41), Wniebowzięcie (cztery jednakowe kaplice z lat 1793-1833).
W założeniu znajdują się również inne kaplice, nie należące do Drogi Krzyżowej lub luźno związane z Męką Chrystusa: Pustelnia Pięciu Braci Polaków z kaplicą św. Marii Magdaleny (1616-17), kaplica Znalezienia Krzyża z Pustelnią św. Heleny (1623-32), kaplica św. Jana Nepomucena (1824), kaplica Anioła Stróża (1836, na miejscu drewnianej z końca XVIII w.), kaplica.
- W sąsiedztwie klasztoru w latach 1714-15 zbudowano późnobarokowy pałac Czartoryskich. Po 1871 r. został rozebrany i zachowały się tylko oficyny. Jest to budowla murowana, parterowa, położona równolegle do fasady pałacu, na osi znajduje się budynek bramny.. Od frontu jest fosa, a przed bramą most kamienny.
- KAMIENNE FIGURY PRZYDROŻNE:
1. Kolumna z żelaznym krzyżem z 1. poł. XVII w.,
2. posąg św. Jana Nepomucena z 1747 r.,
3. posąg Chrystusa Nazareńskiego z 1808 r.

KLECZA DOLNA
Murowany, pseudogotycki KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Wawrzyńca wzniesiono w latach 1906-8 wg planów architekta Jana Sas-Zugrzyckiego na miejscu drewnianego.

KLECZA GÓRNA
Obok DWORU murowanego z 1883 r. znajduje się OGRÓD ujawniający starsze rozplanowanie krajobrazowe. Na gazonie przed zajazdem stoi wyjątkowo cenny okaz starej lipy.

LANCKORONA
Lokowana została przez Kazimierza Wielkiego w 1366 r. W 1655 r. została spalona w znacznej części przez Szwedów, następnie zniszczona pożarem w 3. ćw XIX w. i odbudowana w latach 1868-72.
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Jana Chrzciciela został wzniesiony w 1336 r. przez Kazimierza Wielkiego, z tego czasu pozostały jedynie mury magistralne. Od zachodu wznosi się kwadratowa wieża, w górnej części neoromańska z 1891 r.. Na zewnątrz znajdują się szkarpy. Wieżyczka na sygnaturkę ma kształt barokowy. Wyposażenie kościoła jest głównie barokowe.
- Cmentarna, neogotycka KAPLICA p.w. św. Krzyża, stanęła na miejscu drewnianej.

- Murowana KAPLICA z 1910 r. upamiętnia konfederatów barskich, poległych pod Lanckoroną, stanęła na miejscu starszej. Wewnątrz posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem oraz drewniany posażek Chrystusa Frasobliwego we wnęce szczytowej.
- RESZTY ZAMKU wzniesionego przez Kazimierza Wielkiego.
- Drewniane o konstrukcji zrębowej, tynkowane DOMY wzniesione zostały w latach 1868-72. Parterowe budowle posiadają głównie dachy siodłowe z naczółkami.

LEŃCZE GÓRNE
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. śś. Piotra i Pawła stanął w latach 1932-7 na miejscu drewnianego. Wyposażenie kościoła jest głównie barokowe.

ŁĄCZANY
Murowany KOŚCIÓŁ p. w. Matki Boskiej Anielskiej pochodzi z nowszych czasów.

ŁĘKAWICA
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Józefa stanął w 1906 r. na miejscu kaplicy.

MAKÓW
- Murowany, późnoklasycystyczny KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Przemienienia Pańskiego zbudowano w 1826-8 r. Posiada trzynawowy, halowy korpus, o zaokrąglonych narożnikach z uskokami. Od pd. wznosi się czworoboczna wieża. Fasadę akcentuje ryzalit z trójkątnym frontonem, ponad ryzalitem znajduje się górna część wieży z pilastrami toskańskimi na narożnikach, nakryta hełmem z 1891 r. Wieżyczka na sygnaturkę pochodzi z 1903 r. Wyposażenie pochodzi z różnych epok.
- Murowana, prostokątna KAPLICA z 1845 r. zamknięta jest od strony ołtarzowej wielobocznie i opięta szkarpami. Dach jest siodłowy od tyłu wielospadowy. Od frontu znajduje się drewniana, czworoboczna wieżyczka na sygnaturkę, ze ściętymi narożnikami z cebulastą kopułką. Otwór drzwiowy i okienne są ostrołukowe.
- Murowana KAPLICZKA z posągiem Chrystusa upadającego pod krzyżem pochodzi z 1818 r.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- kapliczka na kolumnie z 1749 r.;
- posąg św. Jana Nepomucena na postumencie z 1779 r. odnowiony w 1855 r.;
- kapliczka barokowa na postumencie z wolutami z XVIII w.;
- posąg Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia na kolumnie odnawiany w 1809, 1855, 1941 r.

MARCYPORĘBA
- Drewniany o konstrukcji zrębowej, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Marcina wzniesiono w 1670 r. Jest jednonawowy. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch słupach. Wyposażenie pochodzi z XVII, XVIII i XIX w.
- Klasycystyczna, murowana DZWONNICA zbudowana została w 1831 r. i odnowiona w 1923 r. Przekryta jest czterospadowym daszkiem ze schodową attyką, na której znajduje się kula i krzyż.
- Murowana, prostokątna KAPLICA posiada dach siodłowy. Wewnątrz znajduje się kamienny posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem z 2. poł. XVIII lub 1. poł. XIX w.
- FIGURA PRZYDROŻNA:
- kamienny posąg św. Józefa na słupie z 1613 r. odnowiony został w 1838 r.

MUCHARZ
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Wojciecha zbudowany został w latach 1835-68. Wyposażenie pochodzi z XVI, XVII, XVIII i XIX w.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- posąg ECCE HOMA na postumencie z 1758 r.;
- posąg Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia na postumencie z 1773 r.;
- posąg św. Wojciecha na postumencie, zapewne z 2. poł. XVIII w.

NIDEK
- Drewniany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. śś. Szymona i Judy zbudowany został na miejscu przedniego w 1539 r., jego wieża pochodzi z 1617 r. Posiada on konstrukcję zrębową z wieżą na słup. Jest jednonawowy z wielobocznie zamkniętym prezbiterium. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch żłobkowanych kolumnach. Ściany na zewnątrz częściowo pobite są gontem. Dach jest gontowy. Wieżyczka na sygnaturkę posiada barokowy kształt. Wieża stojąca od zach. jest kwadratowa, o pochyłych ścianach, zwieńczona stożkowym hełmem. Od wsch., pd. i pn. znajdują się soboty.
- Murowany, parterowy z facjatą DWÓR wzniesiono na przełomie XVIII i XIX w. przed facjatą frontową znajduje się ganek o dwóch kondygnacjach

PALCZA
Kamienny posąg Chrystusa Frasobliwego na słupie z 1. poł. XIX w.

PALCZOWICE
Drewniany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Jakuba Mł. Został wzniesiony na miejscu poprzedniego z 1498 r. w 1894 r. Wyposażenie pochodzi z XVII i XVIII w.

PASZKÓWKA
- Obok murowanego DWORU pseudogotyckiego z 2. poł. XIX w. znajduje się OGRÓD ujawniający starsze rozplanowanie geometryczne, widoczne na planie katastralnym z 1945 r.
- POSĄG św. Jana Nepomucena na kolumnie.

PIOTROWICE
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Nawiedzenia N. P. Marii powstał na miejscu poprzedniego drewnianego z 1698 r. w 1895 r. Wyposażenie pochodzi z XVIII i XIX w.
- Kamienny posąg św. Jana Nepomucena na słupie z 1788 r.

POBIEDR
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Przemienienia Pańskiego powstał na miejscu poprzedniego drewnianego w latach 1882-91 r. Wyposażenie pochodzi głównie z XVII i XVIII w.
- Murowana KAPLICZKA na słupie z 1811 r. została ufundowana na pamiątkę nadania Pobiedrowi przywileju na jarmarki.

PONIKIEW
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Aleksego wznoszono w latach 1853-8 i 1882. Wewnątrz znajduje się obraz Przemienienia Pańskiego Michała Mierdzińskiego.

PRZECISZÓW
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. Narodzenia św. Jana Chraciciela zbudowany został przez arch. Józefa Heintzego w latach 1816-8, na miejscu poprzedniego drewnianego, zapewne z XVI w. Jest jednonawowy. Od frontu posiada kwadratową wieżę o ściętych narożnikach i cebulastym hełmie, po bokach flankowaną piętrowymi lokalnościami. Wieżyczka na sygnaturkę ma barokowy kształt. Wnętrze jest rozczłonkowane lizenami z wklęsłymi półlizenami po bokach. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch kolumnach. W kościele znajduje się m.in. rokokowa ambona w kształcie łodzi, przeniesiona z kościoła dominikanów w Oświęcimiu.
- Murowana, parterowa PLEBANIA na planie prostokąta pochodzi z 1797 r. Na zewnątrz posiada podziały lizenowe. Przekryta jest dachem łamanym polskim.
- Klasycystyczny, murowany, piętrowy SPICHLERZ dworski zbudowany został w 1. poł. XIX w. Jest prostokątny z ryzalitami na osi boków dłuższych. Ryzalit pn. nosi ślady rustyki, pd. jest rustykowany w dolnej części. Przekryty jest czterospadowym dachem.

PRZYTKOWICE
Drewniany zbudowany na zrąb, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Katarzyny i Św. Trójcy wzniesiony został w 1733 r. Posiada plan krzyża greckiego ze ściętymi kątami międzyramiennymi. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch kolumnach. Od zach. znajduje się wieża połączona z kościołem za pomoc a kruchty kwadratowa wieża o konstrukcji słupowej, nakryta dachem namiotowym. Wyposażenie pochodzi z XVII, XVIII i XIX w.

RADOCZA
Drewniany o konstrukcji zrębowej, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Przemienienia Pańskiego wzniesiony został na miejscu poprzedniego w 1535 r., następnie restaurowany między 1770 a 1804 r. i 1884, powiększono go w 1913 r. Jest jednonawowy. Posiada wieżyczkę na sygnaturkę oraz wieżę. Wyposażenie pochodzi z XVII i XVIII w. na cmentarzu znajduje się klasycystyczny nagrobek Ignacego Żarnowieckiego z 1837 r.

ROCZYNY
Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- posąg Chrystusa Nazareńskiego na słupie z 2. poł. XVIII w. lub 1. poł. XIX w. odnowiono w 1863 r. p.,
- posąg Matki Boskiej Loretańskiej na słupie z 1871 r.

RUDZE
Barokowy, murowany, parterowy DWÓR wzniesiony został w 2. poł. XVIII w. Jest prostokątny z trzema wydatnymi ryzalitami od ogrodu i z płytkim ryzalitem od zajazdu. Posiada czterospadowy dach. Od pn. znajduje się niski budyneczek współczesny dworowi.

RYCZÓW
Drewniany o konstrukcji zrębowej, orientowany, z wieżą na słup KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. Podwyższenia Krzyża św. pochodzi z XVI w., w 1839 r. był restaurowany pod kierunkiem budowniczego Wipsa. Jest jednonawowy. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch słupach. Wieżyczka na sygnaturkę ma barokowy kształt. Wieża od zach. jest kwadratowa, o ścianach pionowych i baniastym hełmem. Kościół przekryty jest dachem gontowym. Wyposażenie pochodzi głównie z XVII i XVIII w.

RZYKI
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Jakuba St. Zbudowany został w latach 1793-6, jego wieża pochodzi z 1835 r. Korpus jest trzynawowy, prezbiterium zamknięte półkoliście. Wyższa nawa środkowa otwarta jest do bocznych arkadami filarowymi. Przy nawie od frontu znajduje się kwadratowa wieża z piętrowymi lokalnościami po bokach. Wieżyczka na sygnaturkę ma barokowy kształt. Wyposażenie jest głownie XVIII-to i XIX-to wieczne.

SKAWCE
Zachowana we fragmentach kamienna KAPLICZKA barokowa.

SKAWICA
Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia z Dzieciątkiem stoi na słupie, ozdobionym płaskorzeźbami: krucyfiksu z Marią Magdaleną u stóp św. Apolonii, św. Jana Nepomucena, św. Łucji. Pochodzi z 1819 r.

SKAWINKI
Kwadratowa, murowana KAPLICA nakryta jest dużą cebulastą kopułą wybiegającą w ośmioboczną latarnię z cebulastym hełmem. Wewnątrz znajduje się nowy kamienny posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem.

SMOLICE
Drewniany DWÓR o konstrukcji zrębowej pochodzi prawdopodobnie z pocz. XVIII w. Jest on parterowy z facjatą. Od ogrodu posiada ryzalit, a od zajazdu ganek o dwóch kondygnacjach. Przekryty jest dachem łamanym polskim. Facjatę przekrywa dach siodłowy z trójkątnymi szczytami.

SOSNOWICE
Drewniana KAPLICA p.w. Imienia N. P. Marii, o konstrukcji zrębowej była wzmiankowana w 1598 r., odnowiona w 1903 r. Prezbiterium zwrócone jest ku zach. Ściany podzielone są lizenami z fryzem i gzymsem. W posadzce prezbiterium znajduje się kamienna płyta zamykająca wejście do grobu Strzałów z XVI w. Wyposażenie jest barokowe i klasycystyczne.

SPYTKOWICE
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Katarzyny zbudowano w 2. ćw. XVII w. na miejscu drewnianego. Do prezbiterium od płn. Przylega kaplica Różańcowa z 1698 r., zaś do nawy od zach. i pn. kruchty z 1895 r. W narożniku pd.-zach. znajduje się wieża z 1664 r. Wnętrze rozczłonkowane jest pilastrami oraz belkowaniem, na zewnątrz ściany podzielone są na dwie kondygnacje i opięte szkarpami. Wieża nakryta jest hełmem z cebulastą kopułą i latarnią, na dachu jest wieżyczka na sygnaturkę z ok. 1700 r. Ołtarz główny kościoła został wykonany w 1645 r. przez Jerzego Cymermana. Pozostałe wyposażenie pochodzi głównie z XVII i XVIII w.
- Murowany zamek został zbudowany w 1. poł. XVI w. w stylu gotycko-renesansowym przez Wawrzyńca Myszkowskiego, a następnie przebudowany w 1630 r. na rezydencję biskupa Marcina Szyszkowskiego, obecnie znajduje się w stanie ruiny głównie na skutek wojny i pożarów. Zwrócony jest frontem do pd.; składa się z trzech skrzydeł ujmujących prostokątny dziedziniec z wieżą kwadratową w narożniku pd.-wsch. Jest budowlą częściowo piętrową (skrzydło pd. i wsch.), na parterze od dziedzińca znajdują się galerie, na pierwszym piętrze galeria jest jedynie w skrzydle środkowym.
- Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA św. Jana Nepomucena na słupie z 1782 r.

STRONIE
Kwadratowa, murowana KAPLICA sklepiona kolebkowo, przekryta jest dużą cebulastą kopułą wybiegająca w ośmioboczną latarnię z kopułką. Wewnątrz znajduje się kamienny posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem.

STRYSZÓW
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Jana Kantego wzniesiono na miejscu drewnianego w 1748 r. W latach 1840-41 rozbudowano prezbiterium i wieżę. Z obu stron do prezbiterium przylegają piętrowe lokalności, podobnie do wieży. Chór wsparty jest na dwóch filarach i dwóch półfilarach, pomiędzy którymi znajdują się arkady ostrołukowe. Wyposażenie pochodzi z XVIII w.
- MUROWANE KAPLICE:
1. kwadratowa, została zbudowana w 1819 r., nakryta jest kopułą na pendentywach, zwieńczoną kamienną latarnią. Węgary portalu są bogato profilowane, ponad portalem znajduje się płaskorzeźba z popiersiem Salwatora;
2. zbudowana w 1822 r. taka sama jak poprzednia;
3. kwadratowa, nakryta dachem siodłowym;
4. cmentarna z XIX w., wewnątrz znajduje się ołtarz barokowy, a w nim płaskorzeźba Modlitwy w Ogrójcu z ok. 1500 r., ze szkoły Wita Stwosza.

= DWÓR został zbudowany w XVII w., odnowiony w 1741 r. Parter z piwnicami jest murowany, piętro częściowo murowane, częściowo drewniane. Na piętrze w jednym z pomieszczeń, na szalunku z desek widnieje polichromia barokowa z 1. poł. XVIII w. Dwór przekryty jest dachem czterospadowym.
- Murowane ZABUDOWANIA GOSPODARSKIE:
1. późnoklasycystyczny budynek dla służby jest prostokątny, piętrowy, ze schodami na osi i gankiem o dwóch kondygnacjach. Nakryty jest dachem siodłowym.
2. spichlerz pochodzi z 1. poł. XIX w. jest budowlą piętrową, prostokątną z ganeczkiem od frontu. Nakryty jest dachem naczółkowym
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
1. Posąg św. Wojciecha na postumencie z 1768 r.;
2. Posąg św. Jana Nepomucena z 1814 r.;
3. Posąg Chrystusa Nazareńskiego na kręconej kolumnie z 1826 r.;
4. Pieta na kolumnie z 1826 r.;
5. Posąg Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia na słupie z 1836 r.

SUŁKOWICE
Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE: Fragment w postaci postumentu ozdobionego płaskorzeźbami: Chrystusa upadającego pod krzyżem, Matki Boskiej Bolesnej, Chusta św. Weroniki, posąg Chrystusa Nazareńskiego na słupie z końca XVIII w. lub pocz. XIX w.

ŚLESZOWICE
KAPLICE:
1. Drewniana o konstrukcji słupowej, prawie kwadratowa, pochodzi z 1749 r. nakryta jest dachem siodłowym;
2. Murowana, kwadratowa z apsydą pochodzi z 1847 r., dach jest półstożkowy, od frontu zamknięty półkolistym szczytem;
3. Murowana, we wnęce szczytowej znajduje się posąg Chrystusa Upadającego pod Krzyżem z 2. poł. XVIII lub 1. poł. XIX w.
- Drewniany o konstrukcji zrębowej, tynkowany DWÓR zbudowano w 1809 r. Jest budowlą prostokątną parterową, z wąskim tarasem wzdłuż fasady. Nakryty jest dachem łamanym z wydatnym okapem.
Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
1. kapliczka na kolumnie z 1778 r. zniszczona w czasie wojny, leży we fragmentach obok kaplicy z 1847 r.; posąg św. Jana Nepomucena z 2. poł. XVIII w. lub 1. poł. XIX w.

ŚWINNA PORĘBA
Murowana KAPLICA z 1910 r. Przechowywane są w niej dwa rokokowe posążki śś. Biskupów, pochodzące z kaplicy dawnego dworu w Jaszczurowej.

TARNAWA DOLNA
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Jana Kantego zbudowano na miejscu drewnianego w latach 1878-82.
Murowane KAPLICE:
1. Prostokątna, nakryta dachem siodłowym z płyt kamiennych;
2. Kwadratowa, nakryta dachem siodłowym, z wieżyczką na sygnaturkę.
Murowane KAPLICZKI:
1. Kwadratowa, nakryta dachem siodłowym z półkolistą wnęką od frontu, z posągiem Chrystusa Frasobliwego;
2. Prostokątna z głęboką wnęką, nakryta dachem siodłowym.
Kamienna KAPLICZKA przydrożna na kolumnie z 1748 r.

TARNAWA GÓRNA
Murowana KAPLICA z 1916 r. z kamiennym posągiem Chrystusa upadającego pod krzyżem z 2. poł. XVIII w. lub 1. poł. XIX w.

TŁUCZAŃ
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Jana Chrzciciela został zbudowany na miejscu wcześniejszego w latach 1946-8 wg proj. arch. Stefana Świszczowskiego. W kościele znajduje się m.in. obraz Nawiedzenia Najświętszej Panny Marii, będący reprodukcją obrazu z 1513 r., kielich z czarą z 1527 r.
- Drewniany o konstrukcji zrębowej KOŚCIÓŁEK p. w. Nawiedzenia Najświętszej Panny Marii został zbudowany na miejscu wcześniejszego w 1664 r., odnowiony w 1846 r. Wewnątrz zachowały się resztki barokowej polichromii. Kościół przekryty jest pozornymi sklepieniami kolebkowymi z odcinkami stropowymi po bokach. Wyposażenie pochodzi z XVII i XVIII w.

TOMICE
Murowana KAPLICA p. w. św. Jakuba St. Z lat 1877-80. Wewnątrz przechowywany jest późnobarokowy obraz śś. Józefa i Łukasza.

WADOWICE
Prawa miejskie zostały nadane Wadowicom w 1430 r.; położone są nad Skawą, na skrzyżowaniu dróg z Andrychowa do Kalwarii Zebrzydowskiej i z Zatora do Suchej.
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Prezentacji Najświętszej Panny Marii powstawał w kilku etapach. Prostokątne prezbiterium pochodzi z XV w., trójnawowy, korpus z lat 1791-98. Do prezbiterium od pd. i pn. przylegają kaplice Chrystusa Ukrzyżowanego i św. Anny wzniesione w 1854 r. pod kierownictwem majstra Wojciecha Polaka, od wsch. zaś zakrystia z lat 1857-8, z dobudówkami po bokach z 1947 r. Od zach. znajduje się wieża z lokalnościami. Fasada wraz z wieżą zegarową została przebudowana w 4 ćw. XIX w. wg. proj. arch. Tomasza Prylińskiego. W kościele znajduję się m.in. portrety wadowickich proboszczów z 1866 r. autorstwa Jana Bizańskiego z Krakowa, monstrancja z 1813 r. wykonana przez złotnika Jerzego Baginskiego dla kościoła w Zebrzydowicach.
- Murowana KAPLICA pochodzi z 1826 r. Jest to budowla kwadratowa, nakryta dachem siodłowym z trójkątnym frontonem. Wewnątrz znajduje się posąg Chrystusa Upadającego pod Krzyżem z 1778 r.

- Murowany DWÓR "Mikołaj" został wzniesiony w 1. poł. XIX w. Jest to budowla prostokątna z kwadratową przybudówką od zachodu, zwrócona frontem do pn., parterowa z facjatą. Od pd. znajdują się ryzality, pomiędzy którymi jest taras. Elewacje zewnętrzne podzielone są lizenami i belkowaniem. Od frontu znajduje się balkon na czterech kolumnach z żelazną balustradą.
- Murowany SPICHLERZ dworski z 1. poł. XIX w. znajduje się wśród zabudowań gospodarskich położonych na pd. zach. od dworu, przy obszernym prostokątnym dziedzińcu. Składa się z prostokątnej, dwupiętrowej części środkowej i parterowych skrzydeł. Wysuniętych ryzalitowo od frontu i od tyłu. Parter od frontu przepruty jest trzema bramami, od tyłu ślepymi arkadami, podobnie jak elewacje skrzydeł.
- Murowane DOMY pochodzące z XIX w. znajdują się w rynku i przyległych ulicach. Dom nr 4 przy ul. Kościelnej pochodzi z 1840 r., jest piętrowy, prostokątny z ryzalitem od frontu i od tyłu. Ryzalit frontowy został utworzony z przedsionka, ponad którym znajduje się balkon z kolumnami jońskimi dźwigającymi belkowanie i trójkątny przyczółek. Dom nr 6 przy ul. Kościelnej pochodzi z 1840 r., jest piętrowy, prostokątny z ryzalitem od frontu. Ryzalit w dolnej kondygnacji jest przepruty formą podcienia arkadowo-filarowego, w górnej rozczłonkowany pilastrami, nad którymi znajduje się belkowanie i trójkątny fronton. W Inspektoracie Szkolnym znajduje się portret Marcina Wadowity, prof. Akademii Krakowskiej (zm. 1638 ), kopia obrazu barokowego wykonana w 1841 r. przez Wojciecha Grzywinskiego.
- Murowana BRAMA CMENTARNA pochodzi z ok. 1822 r., jest to budowla parterowa, prostokątna, z sienią przejazdową po środku. Elewacja podzielona jest lizenami na trzy pola, flankowane kolumnami doryckimi. W polu środkowym znajduje się arkada bramna. Szczyt zwieńczony jest trójkątnym przyczółkiem.

WIELKIE DROGI
Murowana KAPLICZKA na słupie, zapewne z pocz. XIX w.

WIEPRZ
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. WW. Świętych. Powstał na miejscu wcześniejszego w 1890 r. W kościele znajdują się m.in.: ołtarze boczne: dwa wczesnobarokowe, jeden późnobarokowy z 1. poł. XVIII w., ambona późnobarokowa (po 1727 r.), monstrancja klasycystyczna.

WITANOWICE
Drewniany o konstrukcji zrębowej, z wieżą na słup KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Mikołaja powstał w 1663 r. Od pd. do nawy przylega kruchta z 1748 r. Kościół nakryty jest dachem o jednej kalenicy z wieżyczką na sygnaturkę. Od zach. przylega kwadratowa wieża, o ścianach pochyłych, częściowo pokrytych eternitem, częściowo szalowanych deskami, z nadwieszoną izbicą i z hełmem baniastym z latarnią. Wnętrze kościoła ozdobione jest polichromią z 1667 r., odnowioną w 1910 r. przez Jana Bukowskiego. Wyposażenie kościoła pochodzi głównie z XVIII w.

WOŹNIKI
Drewniany o konstrukcji zrębowej z wieżą na słup KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii, powstał w 1. poł. XVI w. Do nawy od pd. przylega murowana kaplica z 1840 r. Ściana między nawą, a wieżą została w 1910 r. przepruta celem powiększenia wnętrza. W kościele na belce tęczowej znajduje się krucyfiks z ok. 1380 r. Pozostałe wyposażenie pochodzi z XVI i XVIII w. Kościół nakryty jest dachem o jednej kalenicy, z wieżyczką na sygnaturkę. Kwadratowa wieża przylegająca od zach. pochodzi z 1787 r. Nakryta jest hełmem w kształcie smukłej, okrągłej iglicy.

ZAKRZÓW
- Drewniany o konstrukcji zrębowej z wieżą na słup STARY KOŚCIÓŁ powstał na miejscu wcześniejszego w drugiej dekadzie XVIII w. Przykryty jest dachem gontowym o jednej kalenicy z wieżą na sygnaturkę. Przylegająca od zach. wieża pochodzi z 1841 r. Jest kwadratowa o ścianach lekko pochyłych, nakryta hełmem cebulastym z latarnią. Dookoła kościoła znajdują się otwarte soboty z kruchtami od pd. i zach. Wnętrze kościoła pokryte jest polichromią z 1719 r.
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Anny powstał w latach 1932-35 wg planów Teodora Hoffmana. W kościele znajdują się m.in.; ołtarz główny z ok. 1700 r., w nim obraz św. Rodziny, część tryptyku z pocz. XVI w. z sukienkami z ok. 1700 r., ołtarz boczny późnorenesansowy, posąg św. Anny z Najświętszą Panną Marią z końca XIV w. Wszystkie obiekty zostały przeniesione ze starego kościoła.
- Murowana KAPLICA z datą 1811 na nadprożu portalu. Jest prostokątna, nakryta dachem siodłowym.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- posąg matki Boskiej Bolesnej na postumencie z 1820 r.,
- pieta na kręconej kolumnie pochodząca z 1827 r.

ZATOR
Miasto zostało lokowane w 1292 r. przez Mieszka księcia oświęcimskiego. Pod k. XIV w. zostało przesunięte nieco na północ, w miejsce gdzie obecnie znajduje się śródmieście. Położone jest nad rzeką Skawą i góruje nad jej doliną.
- Murowany z cegły i kamienia KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. śś. Wojciecha i Jerzego powstał na miejscu wcześniejszego w końcu XIV w. Był kilkakrotnie restaurowany. Do trójnawowego, halowego korpusu przylega od pn.-zach. kwadratowa wieża, od zach. kruchta neogotycka z 1836 r. wzniesiona przez Franciszka Marię Lanciego. Wnętrze podzielone jest arkadami filarowymi z 1766 r. Pozorne sklepienia kolebkowe w nawie głównej pochodzą z 1766 r., zaś w nawach bocznych z 1896 r. W zach. przęśle nawy głównej znajduje się chór muzyczny z 1888 r. Na zewnątrz budowla opięta jest szkarpami. Fasada zwieńczona jest szczytem schodkowym, zaakcentowana na osi marmurową płaskorzeźbą renesansową, w obramieniu neogotyckim i z neogotycką rozetą. Wieża posiada cztery kondygnacje, z których trzy dolne są gotyckie, górna z nowszych czasów. W kościele znajdują się m.in. krucyfiks z pocz. XVI w., ołtarz boczny z 3. ćw. XVIII w., fragmenty kamiennego ołtarza z 1521 r. pochodzącego z katedry krakowskiej, skrzydło malowanego tryptyku z ok. 1470 r., posąg Ecce Homo z ok. 1470 r. Na cmentarzu kościelnym znajduje się grobowiec księżnej Apolonii Poniatowskiej z 1813 r., w kształcie sarkofagu antycznego.
- Murowany neogotycki ZAMEK powstał w wyniku przebudowy wcześniejszego XV-to wiecznego w 1836 r. wg proj. arch. F. M. Lanciego przy współpracy Parysa Filippiego. Położony jest na pd.-wsch. krańcu miasta, nad stokiem opadającym ku dolinie Skawy. Obok zamku znajduje się ogród o założeniu geometrycznym, zaś na stoku i u jego podnóża krajobrazowy. Przed zamkiem znajduje się ceglana brama neogotycka. Zamek zwrócony jest frontem do zach. jest budowlą dwupiętrową, prostokątną, z przybudówkami przy krótszych bokach. Po środku fasady znajduje się cztero piętrowa wieża wysuwająca się lekkim ryzalitem, zwieńczona kreneleżami. Elewacje dzielone są za pomocą gzymsów podkreślonych dekoracją neogotycką. Część wnętrz na parterze ozdobiona jest neorenesansowymi sztukateriami i malowidłami wykonanymi prze Włocha Liattiego i jego pomocnika Golińskiego. W zbiorach zamku zachowała się m.in. marmurowa płyta z napisem osmańsko-tureckim, znaleziona w dworach i ofiarowana przez właścicielkę tej wsi do zbiorów zatorskich. Obok pałacu od zach. znajduje się murowana oficyna neogotycka. Jest ona parterowa z przylegającym gankiem z filarami. W mur otaczający zamek zostały wprawione fragmenty architektoniczne i rzeźbiarskie przywiezione spoza Zatora. W parku znajduje się fragment marmurowej rzeźby, przedstawiającej aniołka podtrzymywanego prze orła, oraz kamienny sfinks we fragmentach.
- Kamienny POSĄG PRZYDROŻNY św. Jana Nepomucena na postumencie pochodzi z 2. poł. XVIII lub 1. poł. XIX w.

ZAWADKA
KAPLICZKA na kolumnie z 1850 r.

ZAWOJA
- Drewniany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Klemensa powstał na miejscu pierwotnego z 1757 r. w 1888 r.
- KAPLICE:
1. murowana, prostokątna z 1817 r. nakryta jest dachem siodłowym;
2. murowana, złożona z dwóch części kwadratowych, nakryta jest gontowym dachem siodłowo-półstożkowym;
3. drewniana o konstrukcji słupowej posiada dach namiotowy.
- DAWNA KARCZMA jest drewniana o konstrukcji zrębowej. Wzniesiono ja na planie prostokąta. Posiada dach półszczytowy, gontowy.
- MUZEUM BABIOGÓRSKIE założone zostało w 1929 r. Obejmuje drewniane kapliczki, obrazy ludowe, świątki, patrony do drukowania tkanin, skrzynie, sprzęty domowego gospodarstwa, narzędzia rolnicze i pasterskie, narzędzia stolarskie, ceramikę itp., głównie z Zawoi.
- Kamienny POSĄG Św. Trójcy na słupie pochodzi z 1831 r.

ZEBRZYDOWICE
- Murowany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Michała Archanioła zbudowano w latach 1599-1602, na miejscu poprzedniego. Po bokach jego nawy znajdują się dwie czworościenne wieże z lokalnościami. Empory otwarte są do wnętrza arkadami. Wnętrze nawy rozczłonkowane jest pilastrami. Na zewnątrz znajdują się częściowo szkarpy, częściowo lizeny. Fasada zwieńczona jest trójkątnym frontonem, na osi znajduje się portal z pilastrami dźwigającymi belkowanie i trójkątny przyczółek, ponad nim widnieje zamurowane okno, po bokach zaś cztery nisze (w dolnych posągi świętych). Wieże o dwóch kondygnacjach, nakryte są namiotowo. W kościele znajduje się m.in. ołtarz główny z ok. 1600 r. z barokowym obrazem Zwiastowania Najświętszej Panny Marii i z posągiem Matki Boskiej na lwie z ok. 1400 r. (na szczycie ołtarza). Pozostałe wyposażenie jest głownie barokowe.

= SZPITAL I KLASZTOR BONIFRATRÓW. Szpital został ufundowany w 1599 r. przez Mikołaja Zebrzydowskiego, a w 1611 oddany bonifratrom w związku z fundacją szpitala w 1599 r. rozbudowano dawny dwór obronny Zebrzydowskich, z 2. poł. XVI w. Restaurowany był w latach 1801-3, 1879 i w czasach nowszych. Jest to budowla piętrowa, na rzucie zbliżonym kształtem do litery T, złożoną z dwóch części. Część prostokątna pochodzi z 1599 r. i stanowi właściwy trzon budowli, zaś część kwadratowa (pozostałość dworu) przylega do pierwszej po środku północnej elewacji. Część starsza posiada od pn. ryzality - wieże, podwyższone nieco po 1910 r. Na osi części z 1599 r. od pd. znajduje się wieża mieszcząca klatkę schodową, kwadratowa, czterokondygnacjowa z tarczą zegarowa na hełmie. Z klasztorem od pd. łączy się za pomocą korytarza budynek mieszkalny z lat 1801-04, podwyższony o piętro w 1827 r. Wyposażenie klasztoru pochodzi głównie z XIX w. Od strony pd. przy klasztorze znajduje się czworoboczny dziedziniec, otoczony budynkami mieszkalnymi i gospodarskimi z lat 1827-38, częściowo przebudowanymi.
- Murowany SPICHLERZ klasycystyczny pochodzi z 1833 r. Jest prostokątny o trzech kondygnacjach, nakryty dachem siodłowym.
- Murowane KAPLICE:
- prostokątna kostnica znajduje się w pn.-wsch. narożniku zabudowań klasztornych, nakryta jest dachem trójspadowym, podkreślonym gzymsem z trójkątnym frontonem;
- kaplica cmentarna jest prostokątna, z fasadą podzieloną czterema kolumienkami, zwieńczoną trójkątnym frontonem, nakryta dachem siodłowym.
- Kamienny POSĄG PRZYDROŻNY św. Floriana na postumencie został wzniesiony w 1845 r., odnowiony w 1903 r.

ZEMBRZYCE
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. Jana Chrzciciela powstał w latach 1911-13, na miejscu poprzedniego drewnianego. Wyposażenie jest głównie barokowe.
- Murowana KAPLICA na planie prostokąta przykryta jest dachem siodłowym, gontowym. Wewnątrz znajduje się posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem, na postumencie z 1830 r.
- Klasycystyczny, murowany, parterowy DWÓR powstał w pocz. XIX w. Posiada zaokrąglenia i uskoki na narożnikach. Od zajazdu, na osi znajduje się ryzalit z tak samo ukształtowanymi narożnikami, przed nim stoi portyk z kolumnami i trójkątnym frontonem. Dach jest czterospadowy.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem, na postumencie z 1808 r. nakryty jest siodłowym daszkiem na czterech drewnianych słupkach;
- posąg Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia na kolumnie pochodzi z 1833 r.

ŻARNÓWKA
- Murowana KAPLICA na planie kwadratu zbudowana została pod koniec XVIII w. Przykryta jest kopulastym, gontowym dachem z ośmioboczną latarnią. Ponad wejściem, we wnęce znajduje się kamienna płaskorzeźba św. Floriana. We wnętrzu posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem.
- KAPLICA zbudowana ok. 1926 r.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- Posąg Chrystusa Nazareńskiego na słupie z wizerunkiem Matki Boskiej Różańcowej.
- Posąg św. Wawrzyńca na słupie z 1828 r.




<< zabytki województwa małopolskiego