ZABYTKI   POWIATU   NOWODWORSKIEGO

BOŻA WOLA
Klasycystyczny. Murowany z cegły, otynkowany DOMEK DRÓŻNIKA usytuowany jest przy szosie z Jabłonny do Nowego Dworu. Wzniesiono go w 2 ćw. XIX w. Jest parterowy, trzyosiowy, na planie kwadratu, z wejściem w nowszej przybudówce na osi od frontu. Jego naroża są boniowane, układ wnętrz dwutraktowy. Dach czterospadowy pokryto papą.

DĘBE
Zachowały się RESZTKI PARKU otaczającego niegdyś dwór murowany, klasycystyczny z 1 poł. XIX w., który został rozebrany po drugiej wojnie światowej. Z dawnego układu parkowego przetrwały: gazon z podjazdem, aleja dębowa oraz resztki szpaleru lipowego. Przy wjeździe do parku znajduje się stróżówka przerobiona z pozostałości fortu łącznikowego ok. 1905-10 (z zespołu fortyfikacji Modlina). Ponadto we wsi zachowały się zabudowania forteczne z tegoż czasu: fragmenty koszar szyjowych, kaponiera szyjowa oraz wieżyczka strzelnicza.

GÓRA
- Położony na wysokim brzegu odnogi Narwi PAŁAC murowany z cegły, otynkowany wzniesiony dla Stanisława Poniatowskiego ok. 1780 r. zapewne wg projektu arch. Stanisława Zawadzkiego. Polichromie wnętrz (salon) wykonał Szymon Mańkowski po 1780 r., zamalowano je w XIX w., odsłonięte zostały w r. 1920, a następnie zniszczone w drugiej wojnie światowej. Od 1795 do 1839 r. pałac stanowił własność Gutakowskich: Ludwika Szymona oraz jego kolejnych żon: Teresy potem Marianny, sióstr Sobolewskich, następnie Wacława, pułkownika 13 pułku huzarów w armii Księstwa Warszawskiego i jego żony Józefy z Grudzińskich. W 1839 r. przeszedł na własność rządu rosyjskiego, z przeznaczeniem na siedzibę prawosławnych archirejów, w których posiadaniu pozostał do pierwszej wojny światowej. Przebudowany został częściowo w 1888 r.(obniżenie dachu, przekształcenie układu wnętrz, zmiana obramień okiennych, umieszczenie płaskorzeźby z Okiem Opatrzności w tympanonie środkowego ryzalitu). Uległ uszkodzeniu w obu wojnach światowych. Był stopniowo rozbierany, obecnie jest w ruinie.
W klasycystycznym, prostokątnym budynku o mezzainowym piętrze, z trzema ryzalitami od frontu i ogrodu (środkowy wyższy i szerszy, zamknięty trójbocznie), krytego czterospadowym dachem, o układzie wnętrz dwu- i trzytraktowym z ośmioboczną salą balową zachowały się: wysokie, sklepione piwnice (być może wcześniejszego budynku), ryzalit od strony rzeki oraz narożnik pd-zach. (w pełnej wysokości); pozostałe narożniki zachowały się do połowy wysokości murów.

- Klasycystyczny SPICHLERZ wzniesiono w końcu XVIII w. lub w 1 poł. w. XIX dla Poniatowskich lub Gutakowskich. Obecnie pozostaje w użytkowaniu gospodarstwa doświadczalnego PAN. Murowany z cegły, otynkowany, podpiwniczony prostokątny budynek wraca się frontem ku pn.-wsch. Jest on dwukondygnacjowy, trzyosiowy. Od strony dziedzińca posiada ganek na słupach z daszkiem siodłowym i schodkami po obu stronach. W okienkach założono płaskowniki żelazne z zadziorami. Dach naczółkowy z lukarną pokryto papą.

JABŁONNA
- PARK pierwotnie był ogrodem, położonym na krawędzi tarasu nad Wisłą, ze wzgórzami morenowymi na górnym poziomie terenu. Założono go w XVII w. Związany jest z rezydencją biskupów płockich; m.in. przbywający tu książe Ferdynand Waza, biskup płocki i wrocławski wystawił 1646 kaplicę.Po 1773, za prymasa Michała Jerzego Poniatowskiego, prace przy ogrodzie wyk. rzekomo arch. Jan Kanty Fontana. Od 1778 przy pracach ogrodowych zatrudniony arch. Szymon Bogumił Zug, który przekomponował założenie parkowe oraz (poza pawilonami, oranżerią, altaną chińską, grotą z domkiem) zaprojektował szereg dziś nie zachowanych (lub niezrealizowanych) budynków ogrodowych jak: drewniany wodozbiór, ptaszarnię 1778, belweder 1783, altanę monopter z ołtarzem Diany 1783, most chiński, pergolę dorycką itp. Wówczas pozostała z dawnego układu szeroka aleja dojazdowa rozwidlająca się przed pałacem i ujmująca wielki prostokątny trawnik, przy którym stoją dwa obeliski i gryfy trzymające tablice herbowe. Następnie wybudowano w miejsce trawnika wielki, kolisty basen z fontanną pośrodku i przesuwając bramę w pobliże pałacu.
Założenie parkowe przekształcono w latach 1827-37 wg koncepcji lub projektów właścicielki Anny z Tyszkiewiczów primo voto Potockiej 2 voto Dunin Wąsowiczowej. W tym czasie uległ częściowemu zatarciu poprzedni układ z promieniście rozchodzącymi się alejami za pałacem. Otwarto nowe perspektywy i dukty widokowe, skupiono drzewostan w grupy i klomby. Urządzno sadzawki na osi pałacu od pd.-zach. W końcu w. XIX wybudowano wał przeciw powodziowy na zamknięciu parku od strony Wisły, przywrócono trawnik w miejsce sadzawki. Porządkowanie parku miało miejsce w latach 1930-1 pod kierunkiem inż. Leona Danielewicza. Podwyższono wał w latach 1941-2. Park zrekonstruował w latach 1955-6 arch. Gerard Ciołek. Park uznano za rezerwat przyrody, krajobrazowy. Wśród bogatego drzewostanu występują: lipy, dęby, jawory, wiązy, graby, modrzewie, topole i klony. Na trawniku przed fasadą pałacu ustawiono zegar słoneczny z piaskowca z 1 poł. XIX w. oraz dwa postumenty pod kandelabry z 4 ćw. w. XVIII, w kształcie niskich słupków z piaskowca, żłobkowanych, ozdobionych motywem liści dębowych przewiązanych wstęgą oraz fali jońskiej.

- Piętrowy, klasycystyczny, murowany z cegły, otynkowany DAWNY ZAJAZD (ul. Modlińska 152) jest obecnie siedzibą GRN i mieści pomieszczenia sklepowe. Usytuowany jest naprzeciw bramy wjazdowej do pałacu. Wzniesiono go przed 1834 r. W 1861 r. określany został jako karczma piętrowa z zajazdem i kuźnią. Remontowany był w XIX w., nazywany Starą Karczmą. Został spalony w działaniach wojennych w 1944 r. Odbudowano go w latach 1953-4 wg projektu arch. Romana Ostapowicza i Haliny Trojanowskiej. Budynek złożony jest z dwóch prostokątnych, prostopadłych do siebie skrzydeł tworzących rzut litery T. Elewacje obu skrzydeł są pięcioosiowe, szczytowe trójosiowe, z gzymsem między kondygnacjami. Na osi elewacji pd. Znajduje się pozorny ryzalit boniowany, z płytką arkadową wnęką na wysokość obu kondygnacji,a w niej wejście. Układ wnętrz jest dwutraktowy, gruntownie przebudowany. Dachy dwuspadowe z naczółkami pokryto blachą.

- Klasycystyczna POCZTA murowana z cegły, otynkowana (ul. Modlińska 102) usytuowana jest przy zakręcie szosy, przy wjeździe do osady. Wzniesiona została w 2 ćw. w. XIX (rzekomo 1827). Przerabiano ją w XIX i XX w. Na narożach jest boniowana. Parterowa budowla na planie prostokątna, pięcioosiowa, na osi posiada wejście w nieznacznym ryzalicie podkreślonym boniowniem i zwieńczonym trójkątnym szczycikiem. Dach czterospadowy, w tylnej połaci z nowymi lukarnami, pokryto dachówką. Od zach. znajduje się oficyna, współczesna budynkowi głównemu, usytuowana prostopadle do niego i łącząca się z nim murem z bramką. Jest murowana z cegły, otynkowana, parterowa na planie wydłużonego prostokąta. Ośmioosiowa, posiada dwa głębokie podcienia otwarte arkadowo. Dach czterospadowy z dwiema powiekami pokryty jest papą. Brama murowana, otynkowana, złożona z czterech filarków krytych namiotowymi daszkami.

JADWISIN
- PAŁAC wzniesiono w końcu XIX w.(ukończony 1898) wg projektu arch. Franciszka Arveuf dla Macieja Radziwiłła oraz jego żony Jadwigi z Krasińskich. Uszkodzony został w działaniach drugiej wojny światowej, a następnie odremontowany, z przekształceniem wnętrz. Nawiązuje stylowo do renesansu francuskiego. Zwrócona frontem ku zach. murowana z cegły budowla, na podmurówce z kamieni polnych, licowana jest czerwono-brunatnymi płytkami ceramicznymi, posiada ponadto tynkowane naroża, fryzy oraz obramienia otworów okiennych i wejściowych. Pałac posiada asymetryczny układ brył, jest parterowy, podpiwniczony, z mieszkalnym poddaszem i piętrowymi ryzalitami oraz dwukondygnacjową wieżą z boku elewacji frontowej. Układ wnętrz jest dwutraktowy, z sienią na osi, w której część przednia nieco niższa, wydzielona uskokiem, wyłożona płytkami białego i czarnego marmuru. Od wsch. w zwieńczeniu szczytu ryzalitu znajduje się kartusz z herbami Trąby (Radziwiłłów) i Ślepowron (Krasińskich). Dach mansardowy z drewnianymi lukarnami, nad ryzalitami kryty jest blachą, wytłaczaną w formie łuski.
- STAJNIE pochodzą z czasu budowy pałacu, rozbudowane zostały po drugiej wojnie światowej.
- Krajobrazowy, połączony z lasem PARK urządzono ok. 1900 wokół pałacu. Od frontu znajduje się gazon z prostokątnym kwietnikiem. Wśród stuletniego drzewostanu występują okazy świerków, klonów oraz jesionów.

ŁOMNA
- Zachowały się RESZTKI PARKU z w. XIX, otaczającego, rozebrany po drugiej wojnie dwór Trębickich (zapewnne 2 ćw. w. XIX), po którym pozostał zarys części fundamentów oraz zawalone, murowane piwnice, sklepione kolebkowo. Na osi biegnie aleja dojazdowa oraz ślady owalnego podjazdu, od wsch. Położone są stawy.
- Murowana z cegły, otynkowana DAWNA OFICYNA DWORSKA wzniesiona została zapewne w 2 ćw. XIX w., usytuowana jest na pn. od dworu. Piętrowa pięcioosiowa budowla posiadana plan prostokąta, od wsch. Została dobudowana nowsza, kwadratowa sionka, a od pd. parterowe przybudówki z XX w. Układ wnętrz jest dwutraktowy, przebudowany. Sionka ujęta jest na narożach pilastrami toskańskimi, posiada wejście podkreślone obramieniem uszakowym w tynku; analogiczne obramienie mają drzwi z sionki do wnętrza, zwieńczone trójkątnym szczytem. Dach czterospadowy pokryto eternitem.
- Murowana z cegły, otynkowana DAWNA RZĄDCÓWKA usytuowana jest przy drodze przez wieś. Została zniesiona 1 poł. w. XIX. Parterowa, sześcioosiowa budowla posadowiona jest na wysokich piwnicach. Posiada plan wydłużonego prostokąta, układ jej wnętrz jest dwutraktowy, z korytarzem do którego wejście wiedzie po schodkach z ganku od pd. Otwory okienne zostały powiększone. Dach naczółkowy pokryto łupkiem.

MODLIN
- Neorenesansowy, murowany z cegły, otynkowany, boniowany SPICHLERZ wzniesiono w 1844 r. wg projektu arch. Jana Jakuba Gaya, pod którego kierunkiem zatrudniony był arch. Piotr Leon Krasiński. Spichlerz położony jest na cyplu w widłach Narwi i Wisły. Wybudowany był jako inwestycja Banku Polskiego, wydzierżawiany corocznie Intendenturze czynnej armii, w 1853 r. odkupił go rząd. Podczas działań wojennych w 1939 r. został wypalony, a skrzydło zach. rozebranego ostatecznie po drugiej wojnie. Obecnie jest w ruinie. Zachowały się mury obwodowe skrzydła wsch. i ryzalitu środkowego, część ścian działowych oraz sklepień kolebkowych. Ustawiony jest na wysokim dwustopniowym cokole, oblicowanym kamieniem, z kamiennymi, boniowanymi pasami na narożach oraz obramieniami portali bramnych. Posiada plan wydłużonego prostokąta, pierwotnie czterdziestopięcioosiowy, z siedmioosiowym ryzalitem (niegdyś środkowym) w elewacji pd. Jest czterokondygnacjowy w zewnętrznym widoku, wewnątrz o sześciu kondygnacjach. Posiada trzy bramy na przestrzeni (zach. nie zachowana), od strony lądu dla ruchu pieszego i kołowego, od strony rzeki spełniającymi rolę komór załadowczo-wyładowczych zboża bezpośrednio z barek na poziom parteru oraz pierwszego piętra. Portale bramne w elewacji pn. są lekko zryzalitowane na wysokość trzech kondygnacji, o arkadowych otworach, środkowy zwieńczony jest gzymsem machikułowym z pseudoblankowaniem. Ponad portalem głównym od pd. w przyłóczach umieszczono dekorację płaskorzeźbioną w narzucie z motywami panopliów, nad nimi belkowanie z gzymsem konsolkowym i gładkim fryzem. Okna dolnej kondygnacji zamknięte są odcinkowo, małe prostokątne, w drugiej kwadratowe, dwóch najwyższych zamknięte półkoliście. W elewacjach znajdują się otwory wentylacyjne osłonięte odlanymi z żelaza rzeźbionymi głowami lwów, poniżej których znajdują się takież hełmy antyczne. Część środkowa budynku w obu elewacjach zwieńczona jest attyką z pseudomachikułami. W 1844 r. urządzono bulwary nadrzeczne.

SEROCK
- Murowany z cegły, otynkowany DAWNY ZAJAZD (ul. 1 Maja nr 17) zniesiono zapewne w 1 poł. w. XIX i w XX w. Złożony jest z dwóch budynków ustawionych wzdłuż ulicy, połączonych murem z bramką zamkniętą łukiem odcinkowym, oraz z długiego bocznego skrzydła z trzema przybudówkami ustawionego prostopadle. Budynki parterowe są częściowo podpiwniczone. Lewy jest ośmioosiowy z ryzalitem pośrodku, w którym znajduje się wejście, ściany zwieńczy profilowany gzyms, dach jest czterospadowy, kryty dachówką. Prawy pięcioosiowy budynek przekryto dachem dwuspadowym (pierwotnie czterospadowym), dachówkowym. Układy wnętrz są dwutraktowe, przekształcone.

- Koliste GRODZISKO (Barbarka)na prawym wysokim brzegu Narwi, naprzeciw ujścia Bugu, oddzielone jest od kościoła jarem. Pochodzi z XI-XIII w. Badania przeprowadzone 1962-6 ujawniły trzy fazy wału o konstrukcji rusztowej i przekładowej, jamy magazynowe, ślady słupów oraz paleniska. W XVI w. istniał tu cmentarz z kaplicą p.w. św. Barbary; w czasie prac wykopaliskowych odsłonięto fragmenty fundamentów kaplicy z XVII w.

SZAMOCIN
Zachowały się ŚLADY ZAŁOŻENIA DWORSKIEGO w obrębie gospodarstwa (ul. Fortowa 1). Do 1944 istniał tu dwór drewniany zapewne z końca w. XVIII, do 1860 r. był własnością Karola Klatta, potem Domańskich, a następnie Jastrzębskich; spalono go w działaniach drugiej wojny światowej. W pobliżu dworu znajdują się: staw (obecnie wyschnięty) z kępą drzew na wysepce oraz trzy nagrobki (usytuowane zapewne przy dworskiej kaplicy), zdewastowane, z piaskowca, o płytach zdobionych żłobkowaniem oraz rozetami. Pierwsza, Karola Klatta, właściciela Szamocina (zm. 1860), druga i trzecia z zatartymi napisami i datami 1867 i 1874.

ZAKROCZYM
= Pozostałości po dworze (kurii) książęcym, usytuowane są na płaskowyżu, na pn-wsch. od grodziska, na terenie zwanym starostwo. Dwór wzniesiono zapewne w 1 ćw. w. XV (przed 1422). Wzmiankowane są: Dom Zakroczymski z 1425 r., dwór książęcy z lat 1466-70, nowa sala książęca z 1466 r. Pierwotnie zabudowania były głównie drewniane, skupione w czworobok wokół prostokątnego dziedzińca, otoczonego palisadą z dwukondygnacjową bramą od zach. Budynek murowany zw. lapidea alias kamienica odbudowany został przed 1549 na miejscu pierwotnego, również murowanego z cegieł, rozbudowano go przed 1616 r. Zabudowania dworu zostały zniszczone w 1657 r. W r. 1765 wzmiankowany był zamek, czyli dwór murowany, w złym stanie. W r. 1822 ruiny rozebrano i materiał użyto na remont kościoła parafialnego. Przed 1828 r. istniał tu mały, sklepiony budynek, w którym przechowywano księgi grodzkie. Fragmenty zabudowy istniały jeszcze w 2 poł. XIX w. Teren dworu nie należał w tym czasie już do terytorium miasta, włączony był do utworzonych wokół twierdzy Modlin kolonii osadników rosyjskich).
Obecnie istnieją trzy murowane piwnice, pod budynkiem z XIX w., zbudowane z cegły o układzie mieszanym, częściowo polskim oraz blokowym. Sklepienia są kolebkowe o niestarannym układzie cegły. Okna przebite w tunelowych rozglifieniach. Piwnica wsch. podzielona jest wzdłuż na dwa pomieszczenia. Przejścia między piwnicami sklepione są odcinkowo. W piwnicy środkowej w ścianach utworzono wnęki zamknięte odcinkowo, w piwnicach zach. łukiem zbliżonym do łuku Tudora. W głębokich tunelowych wnękach przebito świetliki.

- GRODZISKO zwane Czubajka położone jest w pn-wsch. części miasta, na wysokim brzegu Wisły, na krańcu cypla porozcinanego jarami o stromych zboczach. Z w XI-XIV w. pochodzi gród w 1254 r. Gród zniszczono i spalono w 2 poł. XIII w., następnie odbudowano. W latach 1345-70 należał on do dzielnicy płockiej. Kazimierz Wielki przekazał go w 1355 r. w czasowy zarząd Siemowitowi III, księciu mazowieckiemu. Potem utracił znaczenie militarne. Teren grodziska został częściowo uporządkowany w latach 1829-34 i użytkowany pod ogrody. Badania sondażowe prowadzone w 1954 odkryły fragmenty drewnianej zabudowy oraz ułamki ceramiki. Badania powierzchniowe z 1959 r. ujawniły istnienie podgrodzia przylegającego od wsch.

ZAMCZYSKO
GRODZISKO zwane Zamczyskiem z XII w.położone jest w zach. części Puszczy Kampinowskiej, na pn.-wsch. od Kampinosu, na pd. krawędzi zalesionego wału wydmowego, w sąsiedztwie rozległych, bagnistych łąk. Jest pierścieniowate, otoczone dwoma wałami oraz dwiema fosami, porośnięte starodrzewem i krzewami. Badania powierzchniowe zostały przeprowadzone w 1923 r., inwentaryzacyjne oraz weryfikacyjne w 1956.

ZEGRZYNEK
- Zachowały się RESZTKI DWORU zbudowanego w 1838 r. W 2 poł. XIX w. dwór był w posiadaniu Wandy z Wysłouchów i Zygmunta Szaniawskich, następnie ich syna Jerzego, pisarza (zm. 1970). Został spalony w 1977 r. Z drewnianego tynkowanego, parterowego dworu z gankiem kolumnowym zachowały się fundamenty, schody, ponadto filary bramy, oraz sklepione kolebkowo piwnice gospodarcze. Wokół ruin zachowały się pozostałości parku, od 1977 r. uznanego za rezerwat przyrody.
- Zachowały się także RESZTKI MŁYNA parowego, murowanego przed 1859 r., pierwotnie czterokondygnacjowego. Zbudowano go dla Aleksandra Łapińskiego, a następnie (po 1870) stanowił własność Stanisława i Józefy z Wysłouchów Kropiwnickich. Został spalony w 4 ćw. XIX w.


 
 
 

<< zabytki województwa mazowieckiego