ZABYTKI   POWIATU   WYSZKOWSKIEGO

BRAŃSZCZYK
WIEŚ położona na prawym brzegu Bugu. Gród Brańsk, wzmiankowany ok. 1239 w dokumencie Konrada Mazowieckiego, stanowił w tym czasie wraz z dochodami komory celnej uposażenie biskupstwa płockiego. W XIX w. w posiadaniu Rapackich, potem Kaskowskich.
- DAWNY DWOREK wzniesiony w 1. poł. XIX w. Drewniany, konstrukcji zrębowej, z węgłami osłoniętymi pozornymi boniami. Przekształcony w. XIX-XX. Na planie wydłużonego prostokąta. Parterowy, z mieszkalnym poddaszem. Od frontu ganek wsparty na słupach, zwieńczony trójkątnym szczytem. Układ pomieszczeń dwutraktowy. Okna prostokątne z trójkątnymi szczycikami. Dach dwuspadowy z naczółkami, kryty blachą.

DŁUGOSIODŁO
Na cmentarzu kościelnym w drewnianej kostnicy, wzniesionej XIX-XX, skrzydło drzwiowe gotyckie koniec w. XV (może 1481 r.), pochodzące z pierwotnego kościoła drewnianego, z ozdobnymi kutymi z żelaza okuciami oraz łańcuchowym uchwytem.

KAMIEŃCZYK
WIEŚ położona na lewym brzegu Bugu, w pobliżu ujścia Liwca. Do w. XVIII nazywana Kamieńcem. Gród usytuowany przy przeprawie przez rzekę, istniał co najmniej od 1 poł. w. XIV (kasztelan wzmiankowany 1342 r.); przywilej na wójtostwo dla miasta (oppidum) wydany przed 1428 przez Janusza I księcia mazowieckiego. Okres rozwoju miasta od w. XV, jako ośrodka handlu zbożem i produktami leśnymi, związanego ze spławem. Istniał tu myśliwski dwór książęcy, następnie królewski wzmiankowany 1564. W poł. w. XVII wchodzi w skład oprawy królowej Luwiki Marii, następnie od 1654 należy do dóbr klasztoru wiytek w Warszawie. Za czasów pruskich wcielone do dóbrrządowych. Od 1820 własnością Stanisława Zamoyskiego, który otrzymał Kamieńczyk wraz z dobrami jadowskimi w zamian za twierdzę Zamość. Pożary miasta: 1612, 1615, 1647, po poł. w. XVII upadek w wyniku zniszczeń wojennyhc. Utrata praw miejskich 1869. Dwukrotnie całkowicie spalone 1939 i 1944. Śladem założenia miejskiego prostokątny rynek na skraju układu przestrzennego, wydłużony zgodnie z biegiem traktu ku przprawie przez rzekę. Zabudowa drewniana o charakterze wiejskim. Kościół usytuowany na zapleczu bloku przyrynkowego.

KRĘGI
- PAŁAC wzniesiony w latach 1820-30 zapewne dla Michała Leskiego, podporucznika gwardii wojsk polskich i jego żony Moniki z Zielińskich, łowczanki nurskiej. Do 1945 roku w posiadaniu Leskich. Klasycystyczny. Murowany z cegły, otynkowany, na narożach boniowany. Częściowo na piwnicach sklepionych kolebkowo. Piętrowy. Na planie prostokąta z ryzalitami: nieznacznym na osi od frontu, wydatnym skrajnym od wsch. w elewacji pd. oraz późniejszą parterową przybudówką od zach. Układ wnętrz dwutraktowy, przekształcony w części zach., z korytarzem pośrodku. Dłuższe elewacje siedmioosiowe. Ryzalit frontowy ujęty pilastrami jońskimi, nad którymi odcinki belkowania, zwieńczony trójkątnym szczytem (bez dolnego gzymsu) z półkolistym oknem. Nad wejściem balkon z drzwiami zamkniętymi trójlistnie od góry. W ryzalicie pd. trzy okna zamknięte półkoliście z arkadowymi obramieniami w zwieńczeniu. Kondygnacje rozdzielone gładkim gzymsem kordonowym. Pod i nad oknami odcinki profilowanego gzymsu. Dach czterospadowy, kryty dachówką.
- STODOŁA wzniesiona w 1. poł. w. XIX. Przebudowana w. XX. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie wydłużonego prostokąta. Dłuższe elewacje ożywione zamkniętymi odcinkowo wnękami, w których prostokątne okienka. Wjazdy od szczytu zamknięte odcinkowo, ujęte po bokach wnękami. Dach dwuspadowy, kryty eternitem.
- KAPLICZKA PRZYDROŻNA wzniesiona ok. poł. w. XIX. Murowana z cegły, otynkowana. Słupowa, na cokole z przezroczami zamkniętymi odcinkowo. Daszek namiotowy, kryty blachą.

POGORZELEC
DWÓR wzniesiony w XVIII wieku. Do 1788 roku w posiadaniu Józefa Hryniewieckiego, następnie do 1828 jego córki Józefy Gzowskiej, później Jakuba Radzimińskiego, od 1850 Anny z Zychowiczów i Andrzeja Wesołowskich, od 1857 Pauliny z Peszków i Konstantego Smoczyńskiego, od 1879 Lewandowskich. Poważnie zdewastowany. Zwrócony frontem ku pn-wsch. Drewniany, konstrukcji zrębowej, otynkowany, na ceglano-kamiennej podmurówce. Parterowy, częściowo podpiwniczony. Na planie prostokąta, siedmioosiowy, pierwotnie z gankiem od frontu. Układ wnętrz dwutraktowy, nieco przekształcony. Gzyms podokapowy, profilowany. Dach mansardowy, kryty gontem.

POPOWO KOŚCIELNE
DAWNA KARCZMA wzniesiona w 1. poł. w. XIX. Murowana z cegły, otynkowana. Parterowa, na planie prostokąta, ujęta na narożach lizenami. Okna powiększone w. XX. Układ wnętrz dwutraktowy, przekształcony. Dach dwuspadowy z naczółkami, kryty eternitem.

RYBIENKO
= ZAŁOŻENIE PAŁACOWE na wysokiej terasie nad doliną Bugu. Pałac zwrócony elewacją ogrodową w stronę rzeki, ku pd., przed nim dziedziniec z owalnym podjazdem, ujęty w prostopadłe do pałacu oficyny; wokół resztki parku krajobrazowego.
PAŁAC wznisiony ok. 1780 roku, być może wg projektu arch. Szymona Bogumiła Zuga lub Jana Chrystiana Kamsetzera dla Jana Stefana Gieroycia, bpa inflanckiego (późiniej żmudzkiego; od 1790 w posiadaniu jego bratanka Aleksandra i jego żony Aleksandry z Młockich; w 2 ćw. w. XIX własność posła Augusta Morzkowskiego i jego żon: Antoniny, a nastęopnie jej siostry, Laury z Dunin Wąsowiczów. Od 1854 własność Antoniego Kruszewskiego, od 1870 jego córki Stefanii Ronikierowej, od 1880 Kazimierza Skarżyńskiego i jego żony Wandy z Czarnowskich; w posiadaniu Skarżyńskich do 1945. Obecnie Zakład Wychowawczy. Wnętrza nieco przekształcone w. XIX-XX. Uszkodzony w działaniach wojennych w roku 1944. Odrestaurowany w latach 1950-51. W kilku pomieszczeniach wnętrz malowidła ścienne i plafonowem w latach 1780-90 wyk. zapewne m.in. Jana Bogumiła Plerscha, odrestaurowane w latach 1955-7 przez Pracownie Konserwacji Zabytków w Warszawie; supraporty zabrane do konserwacji w 1952 r.
Klasycystyczny. Zwrócony frontem ku pn. Murowany z cegły, otynkowany. Piętrowy. Na planie wydłużonego prostokąta, z trójosiowymi ryzalitami skrajnymi, wydatnymi od frontu i pozornymi od ogrodu, z portykiem kolumnowym od frontu oraz jednoosiowym ryzalitem na osi fasady tylnej. W piwnicach sklepienia kolebkowe z lunetami, wsparte na arkadach. Układ wnętrz części środkowej i wsch. dwutraktowy z pomieszczeniami w amfiladzie, w części zach. trzytraktowy, przekształcony. Na osi wydłużona sień z nowymi schodami na piętro, za nią salonik kwadratowy o zaokrąglonych narożach. Po bokach osi głównej po dwa pokoje z zaokrąglonymi narożami wewnętrznymi i z wnękami na piece. W części wsch. od ogrodu sala balowa tzw. Błękitna, w części zach. drewniane schody na piętro i strych. Na piętrze układ dwutraktowy, w części zach z korytarzem pośrodku. Zewnątrz przyziemie, z wyjątkiem czołowych ścian ryzalitów skrajnych, oraz wszystkie naroża boniowane; kondygnacje rozdzielone gzymsem kordonowym.
Fasada trzynastoosiowa; na osi czterokolumnowy portyk joński w wielkim porządku, z pilastrami w tle; analogiczne jońskie pilastry dzielą czołowe ściany ryzalitów skrajnych. W piętnastoosiowej elewacji tylnej ryzality skrajne rozczłonkowane lizenami. Kolumny portyku, kolumny i lizeny ryzalitów dźwigają belkowanie z gzymsem kostkowym, przełamujące się nad lizenami tylnych ryzalitów i obiegające również pięcioosiowe elewacje boczne. Analogiczne kostkowe gzymsy obiegają trójkątne frontony portyku i tylnego ryzalitu środkowego. Okna fasady i blendy okienne na osiach jej ryzalitów w profilowanych obramieniach. Wszystkie okna przyziemia z gzymmsami; na piętrze z wyjątkiem śraodkowej części tylnej elewacji porte-fenetry. Nad wejściem głównym okulus ujęty półkolistą archiwoltą, wyżej balkon wsparty na kroksztynach. Dach czterospadowy, nad ryzalitamiskrajnymi trópołaciowe, nad portykiiem i tylnym ryzalitem środkowym daszki dwuspadowe, kryte dachówką.
Wystrój i dekoracja wnętrz. W kilku pomieszczeniach polichromia i dekoracja stiukowa oraz kominki z piaskowca, z końca w. XVIII. W pokoju na prawo od sieni kominek ujęty w kanelowane pilasterki i gzyms z rozetami; nad drzwiami supraporta w drwnianym, kanelowanym obramieniu z przdstawieniem amorka na gałązce powoju z motylami. W gabinecie traktu ogrodowego na planie sztukatorska rozeta; polichromia: po obu stronach drzwi wąskie płyciny z dekoracją groteskową i medalionami z przedstawieniami Zeusa z orłem i słabo czytelnej postaci kobiecej; na ścianach zach. i wsch. w kwadratowych polach wśród dekoracji grotteskowej prostokątne płyciny ze scenami dionizjów: centaurzyca porywająca Dionizosa i Menada porwana przez centaura wyżej w polach prostokątnych groteskio oraz w półkolach ujętych motywem baldachimu sceny pogoni psa za jeleniem oraz psa za sarną; w narożach plafonu i na fasecie malowidła groteskowe oraz ślady medalionów z postaciami Ganimeda i Hebe, podających bogom ambrozję. W tymże pomieszczeniu piec z barwnych kafli herbowych, wyk. w Nieborowie ok. 1880 r.; w części środkowej herb Bończza (Skarżyńskich), w zwieńczeniu orzeł. W sali tzw. Błękitnej wokół ścian w dolnej strefie boazeria mal. na biało ze złoceniami; wyżej iluzjonistyczne malowane podziały z fryzów kanelowanych i meandrowych oraz płyciny z motywami pęków roślinno-owocowych na skręconych sznurach oraz chust podwieszonych na guzach; strop z fasetą podzielony na dziewięć pól kwadratowych i prostokątnych, z malowanymi en grisaille na błękitnawym tle motywami: łóków, strzał, liści laurowych oraz głów (dwie w wieńcach laurowych), otoczonych zwojami akantu z kwiatami pod fasetą gzyms sztukatorski z klimationem oraz motywami listków i kaneli. Kominek mal. na biało ze złoceniami, ozdobiony płycinkami, rozetami oraz motywem płonących pochodni; nad kominkiem panneau dekoracyjne z motywem kitary, dwóch amorków podtrzymujących winorośl, wspartych na parze leżących koźląt. Resztki ozdobnego parkietu z klepki dębowej, z bukową intarsją listkową. W trzech innych pomieszczeniach parteru na plafonach rozety sztukatorskie oraz kominki. Na piętrze, w gabinecie traktu ogrodowego nisza zamknięta koszowo oraz sklepionia hemisferycznie wnęka piecowa; polichromia: na ścianach w prostokątnych płycinach z iluzjonistycznie malowanymi listwami pejzaże architektoniczne ze sztafażem oraz zwisy i girlandy kwiatowe rozdzielone lizenkami z motywem kampanuli; na stropie ślady dekoracji o motywach roślinnych. W pomieszczeniach piętra dwa kominki silnie uszkodzone. Na strychu fragmenty rzeźbiarskie z piaskowca ok. 1780: dwa putta oraz owalna tablica pierwotnie wieńczące tympanon nad portykiem.
- OFICYNY wzniesione zapewne współcześnie z pałacem. Później przekształcone we wnętrzach. Klasycystyczne. Murowane z cegły, otynkowane. Piętrowe, siedmioosiowe, prostokątne, z płytkimi ryzalitami w części środkowej, zwieńczonymi trójkątnymi szczytami. Układy wnętrz dwutraktowe; w prawej oficynie kuchnia sklepiona kolebkowo-krzyżowo. Kondygnacje rozdzielone gładkim gzymsem kordonowym. Okienka o wykroju zbliżonym do kwadratu, w profilowanych obramieniach. Dachy dwuspadowe z naczółkami, kryte dachówką.
- RESZTKI PARKU założonego współcześnie z pałacem. Zdewastowany i prztrzebiony w. XX. Od pd. uskok terenu, na którym obszerna polana schodząca ku skarpie nadrzecznej.

SOMIANKA
DAWNY DWÓR wzniesiony po poł. w. XIX, być może dla Rapackich lub Puszetów. Murowany z cegły, otynkowany. Parterowy, na planie prostokąta z ryzalitami na osi obu elewacji; tylny zakończony trójbocznie. Układ wnętrz dwutraktowy. Na plafonach rozety sztukatoeskie 3 ćw. w. XIX. Elewacje częściowo boniowane, ożywione pilastrami jońskimi oraz rozetami. Dach dwuspadowy, kryty blachą.

WOLA MYSTKOWSKA
DWOREK wzniesiony w. XVIII/XIX zapewne dla Augusta Ratyńskiego; do 1841 r. własnością Julianny z Marksów Wągrodzkiej, w 1854 r. Tomasza Minasowicza, później Antoniego Mińskiego, od 1870 r. Heleny Kownackiej, w. XX Michałowskich. Remontowany gruntownie pocz. w. XX. Obecnie zróąjnowany. Zwrócony frontem ku pn. Drewniany, konstrukcji zrębowej, na ceglanej podwmurówce, pierwotnie zewnątrz oszalowany. Parterowy, z mieszkalnym poddaszem. Na planie prostokąta, z trzema nowszymi przybudówkami od tyłu. Sześcioosiowy, pierwotnie z gankiem kolumnowym od frontu. Układ wnętrz dwutraktowy z sienią i klatką schodową na osi, nieco przekształcony. Na poddaszu w dwóch pomieszczeniach oraz sionce, na ścianach i suficie ślady malowideł na tynku, klasycystycznych pocz. w. XIX, z motywami groteskowo-kandelabrowymi oraz postaciami mitologicznymi.




<< zabytki województwa mazowieckiego