ZABYTKI   POWIATU   BIELSKIEGO

BABICE
Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- Posąg św. Jana Nepomucena na słupie z 2. poł. XVIII w. lub 1. poł. XIX w.;
- Posąg św. Jana Nepomucena na słupie z 1848 r., zburzony w czasie wojny, odbudowany w 1949 r.

BESTWINA
- Murowany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii pochodzi z 1577 r. przebudowany został w latach 1748-64. Jest to budowla jednonawowa przekryta drewnianym stropem, z wieżą od zach. Wyposażenie kościoła jest gł. barokowe i rokokowe, w prezbiterium znajduje się nagrobek Stanisława Myszkowskiego i jego żony z 4. ćw. XVI w. Ponad sklepieniem nawy widoczne są ślady malowideł w formie belkownia.
- Murowana PLEBANIA została zbudowana w 1794 r. Jest to budowla parterowa, prostokątna z ryzalitami na narożnikach oraz na osi od frontu i tyłu. Przekryta dachem czterospadowym.
- Murowany ZAMEK jest budowlą późnoklasycystyczną, parterową, z prawie kwadratowym dziedzińcem. Wzdłuż skrzydeł zach., pd. i pn. znajdują się korytarze. Do 1945 r. stanowił własność Habsburgów.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
1. Posąg Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia z 1781 r., odnowiony w 1852 r.;
2. Posąg św. Jana Nepomucena na słupie z 1786 r.;
3. posąg Chrystusa Upadającego pod krzyżem z 2. poł. XVIII w.;
- posążek św. Michała Archanioła na słupie z XVIII w.;
- cztery krucyfiksy na słupach z płaskorzeźbami Matki Boskiej Bolesnej z 1833, 1840, 1845, 1847.

BIAŁA Początki i rozwój miasta łączy się z przemysłem sukienniczym. W ciągu XVII i XVIII w. Biała stała się jednym z najbardziej handlowych miast polskich (w 1723 r. August II nadał jej prawa miejskie).
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Opatrzności Bożej powstał na miejscu drewnianej kaplicy w latach 1760-9 wg proj. Jana Jerzego. Następnie został rozbudowany w latach 1849-50 i w 1886 r. Jest to budowla jednonawowa, z dwuczęściowym prezbiterium z wąskimi korytarzami po bokach (nad nimi empory). Od zachodu znajdują się dwie wieże, pomiędzy którymi jest przedsionek i chór muzyczny z 1887 r. wieże i fasada zostały w 1886 r. przebudowane przez E. Rosta. Wyposażenie kościoła jest głównie późnobarokowe i rokokowe.
- Murowany KOŚCIÓŁ EWANGELICKI został zbudowany w latach 1792-8 wg proj. Breuninga, inżyniera okręgu myślenickiego, ukończony ostatecznie w 1832 r. Jest budowlą trzynawową z emporami. Chór muzyczny oparty jest na trzech arkadach kolumnowych. Część dekoracji architektonicznej wykonał w 1833 r. stiukator Jan Friedl. Wyposażenie kościoła pochodzi głównie z XIX w. Od zach. znajduje się czworoboczna wieża z hełmem zwieńczonym cebulastą kopułą z latarnią.
- Murowany dawny ZAMEK został zbudowany na miejscu zamku starostów królewskich prawdopodobnie w 1. poł. XIX w. przez Habsburgów, którzy w 1893 r. podarowali go zgromadzeniu Córek Bożej Miłości. Jest budowlą o cechach stylowych barokowo-klasycystycznych, przebudowaną, dwupiętrową, prostokątną. Środek fasady jest zaakcentowany portalem i bogatą dekoracją okien. Zamek nakryty jest dachem czterospadowym.
- Murowane DOMY o cechach stylowych późnobarokowych lub klasycystycznych pochodzą z 4 ćw. XVIII w. i z 1. poł. XIX w. Są to budynki parterowe lub piętrowe, najczęściej z sienią pośrodku.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- posąg św. Jana Nepomucena na postumencie z 1782 r.;
- posąg św. Jana Nepomucena z 2. poł. XVIII w.;
- posąg św. Floriana na postumencie z 1. poł. XIX w.

BIELANY
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Macieja zbudowany w 1826 r. na miejscu drewnianego z 1663 r. Jest budowlą jednonawowa z prezbiterium zwróconym ku zachodowi. Chór muzyczny oparty jest na dwu filarach i dwu półfilarach. Od wschodu znajduje się kwadratowa wieża, nakryta hełmem cebulastym. Wyposażenie kościoła jest głównie barokowe i rokokowe.

BRZESZCZE
Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- krucyfiks z Matką Boską, św. Janem Ewangelistą i św. Marią Magdaleną z 1812 r.;
- krucyfiks z Matką Boską, św. Janem Ewangelistą i św. Marią Magdaleną na słupie z 1816 r.,
- krucyfiks na słupie ze św. Anną Samotrzeć z 1844 r.

BULOWICE
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Wojciecha został zbudowany w 1817 r. na miejscu drewnianego z 1598 r. Jest budowlą jednonawową, z prezbiterium zwróconym ku pd., z kwadratową wieżą od pn. Wieża podzielona jest na dwie kondygnacje, u góry znajdują się tarcze zegarowe. Narożniki wieży (podobnie jak fasady) są zaokrąglone; całość jest nakryta hełmem baniastym. W ołtarzu głównym z 1925-26 znajdują się figury śś. Piotra i Pawła z 1850 r. z poprzedniego ołtarza głównego, wykonane przez Piotra Chrapczyńskiego, który zrobił również ambonę w tym kościele w 1851 r. (wraz z J. Beilem).
- ZAMEK został wzniesiony w 1882 r. w stylu gotyku angielskiego, wg planów zamku Huntly Castle w Szkocji, który był rezydencją żony właściciela tego zamku - Edmunda Larischa.

CZANIEC
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Bartłomieja pochodzi z 1922-24, z wyjątkiem wieży i dwu lokalności po jej bokach, które powstały w 1764 r. Wieża jest kwadratowa, o trzech kondygnacjach, nakryta wklęsłym daszkiem i dwiema kopułkami cebulastymi. W nowym ołtarzu głównym znajdują się elementy wcześniejsze, m.in. obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 2. poł. XVI w. Zachowała się również nasada dawnego ołtarza głównego z napisem wymieniającym restauratora ołtarza z 1825 r. - Michała Piwowarskiego. Większość wyposażenia kościoła jest barokowa i rokokowa.
- Murowana KAPLICA pochodzi z 1844 r. Jest budowlą prostokątną, z zaokrąglonymi narożnikami od frontu, nakryta dachem siodłowym.
- Murowany ZAMECZEK pochodzi z 1. poł. XVII w. Położony jest na lekkiej pochyłości, opadającej ku zachodowi. Otacza go mur z rodzajem okrągłych bastionów na narożnikach pd.-wsch. i pd. - zach. i ze schodami 9 z 1933 r.) na osi boku zach. Zameczek jest piętrowy, trójskrzydłowy, z dziedzińcem zamkniętym z czwartego (zach.) boku galerią. Galeria otwarta jest do dziedzińca arkadami filarowymi i kolumnowymi. Na parterze w narożniku pn.-wsch. znajduje się kaplica ozdobiona barokową dekoracją stiukową. Do bramy wjazdowej został dobudowany piętrowy ryzalit z przejazdem na parterze i z trójkątnym frontonem. Skrzydła nakryte są dachem mansardowym, galeria dachem pulpitowym z attyką.

DANKOWICE
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Wojciecha powstał na miejscu drewnianego w 1898 r.
- Murowane KAPLICZKI pochodzą z 1. poł. XIX w.: czworoboczna z wnęką z posągiem św. Jana Nepomucena, nakryta namiotowym daszkiem gontowym; czworoboczna, z tyłu zaokrąglona, z wnęką z posągiem św. Floriana, nakryta jest daszkiem gontowym z trójkątnym szczytem.
- Murowana KAPLICA DWORSKA pochodzi z pocz. XIX w. Jest budowlą okrągłą, o ścianach zewnętrznych podzielonych pilastrami jońskimi. Nakryta jest kopułą; w środku znajduje się ołtarz klasycystyczny figurą św. Barbary.

GODZISZKI
- Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA Chrystusa upadającego pod krzyżem pochodzi z 2. poł. XVIII w. lub 1. poł, XIX w. Nakryta jest daszkiem na czterech słupach.

GROJEC
- Drewniany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Wawrzyńca zbudowany został w 1767 r. w miejscu kościoła z 1671 r. Jest to budowla jednonawowa o konstrukcji zrębowej (z wyjątkiem wieży o konstrukcji słupowej i murowanych zakrystii i kaplicy (przy nawie od pn.). Wieża jest od zach., kwadratowa, podzielona daszkami na trzy kondygnacje, nakryta hełmem namiotowym z latarnią. W kościele znajduje się m.in. obraz Matki Boskiej Niep. Pocz. z 1771 r., namalowany przez Wojciecha Poziemskiego z Krakowa. Ten sam artysta jest też autorem dwu zasłon do zakrywania ołtarza w okresie Wielkiego Postu z 4. ćw. XVIII w. Reszta wyposażenia pochodzi głównie z XVII i XVIII w.
- Murowane KAPLICE: barokowa z zaokrąglonymi narożnikami; murowana z 1880 r.
- Drewniany, o konstrukcji zrębowej SPICHLERZ dworski został zbudowany w 1851 r. przez Józefa Pokludę. Jest budowlą parterową, prostokątną, nakrytą dachem czterospadowym. Należał do zabudowań gospodarczych neogotyckiego pałacu hrabiów Bobrowskich.

HAŁCNÓW
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Nawiedzenia Najświętszej Panny Marii został zbudowany w latach 1777-84, przebudowany w 1864 r., a w 1945 wypalony wewnątrz. Jest budowlą jednonawową, z zakrystią i kruchtą od pn. (pomiędzy nimi znajduje się Ogrójec), i z kwadratową wieżą od zachodu. Wyposażenie kościoła składa się m.in. z późnobarokowych posągów pochodzących z kościoła parafialnego w Białej.
- Murowany, klasycystyczny DWÓR jest prostokątnym budynkiem parterowym z facjatą, z portykiem na osi fasady i ryzalitem od tyłu. Portyk jest czterokolumnowy, z trójkątnym frontonem. Dwór nakryty jest dachem łamanym, polskim.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- barokowy posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiem na kolumnie;
- krucyfiks z wizerunkiem Matki Boskiej Bolesnej z 1830 r.

JANOWICE Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- krucyfiks z Matką Boską i św. Janem Ewangelistą na postumencie, z balustradą pochodzi z 1827 r.;
- krucyfiks na słupie z wizerunkiem Matki Boskiej Bolesnej z 1842 r.

JAWISZOWICE
- Drewniany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Marcina pochodzi z 1692 r. Jego konstrukcja jest zrębowa, z wyjątkiem wieży od zach. o konstrukcji słupowej. W 1922 r. kościół został przebudowany (m.in. powiększono nawę i przeniesiono w głąb chór muzyczny). Wieża jest kwadratowa, o ścianach pobitych gontem, nakryta gontowym hełmem w kształcie dachu namiotowego. Dach kościoła ma jedną kalenicę i wydatny okap dookoła prezbiterium. Kościół posiada również otwarte soboty. Wyposażenie pochodzi głównie z okresu baroku.
- Murowana KAPLICZKA pochodzi z 2. poł. XVIII w. Jej dolna część jest w kształcie mensy ołtarzowej, górna w formie świątyńki z wnęką i dwiema kolumienkami. W środku znajduje się Pieta z XIV w. (?).

KALNA
Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA Chrystusa Nazareńskiego na słupie pochodzi z 1. poł. XIX w.

KANIÓW
Kamienny KRUCYFIKS z Marią Magdaleną u stóp na postumencie (na nim płaskorzeźby Matki Boskiej, św. Jana Ewangelisty, św. Marcina) z balustradą pochodzi z 1804 r.

KĘTY
Miasto było wzmiankowane już w 1. poł XIII w., zaś w 1277 r. książę Władysław Opolski nadał mu prawa miejskie.
- Murowany, orientowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. śś. Małgorzaty i Katarzyny został wzniesiony w 1657 r., z wykorzystaniem, przy budowie prezbiterium murów gotyckich (XIV w.) z poprzedniego kościoła. Nawa kościoła jest dwuprzęsłowa; do przęsła wsch. przylegają kaplice, do zach. - nawy boczne. Na przedłużeniu nawy pd. znajduje się od zach. czworoboczna wieża. Nawa główna otwiera się do kaplic i naw bocznych arkadami filarowymi. Prezbiterium na zewnątrz opięte jest szkarpami; na kalenicy jego dachu znajduje się wieżyczka na sygnaturkę, zaś na kalenicy dachu nawy - chorągiewka z datą 1661. Kaplice nakryte są kopułkami z latarnią. Górna część wieży wraz z hełmem została w 1910 r. nadmurowana przez arch. K. Wyczyńskiego. Wyposażenie kościoła pochodzi głównie z XVII w.
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Jana Kantego powstał w 1715 r. po rozbudowaniu kaplicy z 1648 r. Jest budowlą jednonawową; wewnątrz ściany podzielone są parzystymi pilastrami i belkowaniem. Na zewnątrz ściany prezbiterium są gładkie, a w ścianie nawy znajdują się okna w dwu kondygnacjach. Fasada jest podzielona pilastrami i belkowaniem, zwieńczona szczytem ze spływami. Zdobią ją również nisze z posągami i malowidło nad portalem. Wyposażenie kościoła pochodzi głównie z XVII i XVIII w.
= KOŚCIÓŁ p. w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Panny Marii i KLASZTOR REFORMATÓW. Konwent został ufundowany w 1699 r.
- Murowany KOŚCIÓŁ pochodzi z lat 1705-12, jest zwrócony prezbiterium ku pd. jest to budowla jednonawowa, z dwuprzęsłowym prezbiterium i z wyodrębnionym chórem zakonnym za pomocą ołtarza głównego. Do nawy przylega nowa kaplica p.w. Przemienienia Pańskiego. Nad prezbiterium znajduje się wieżyczka na sygnaturkę. Wyposażenie kościoła jest głównie barokowe i rokokowe, część obrazów w ołtarzu bocznym pochodzi z XIX w. (np. "św. Jan Kanty" 1846, autorstwa Jana Stankiewicza). Poza tym w kościele znajduje się XV w. Pieta i płaskorzeźba Ukrzyżowania z przełomu XVI/XVII w.
- Od zach. do kościoła przylega KLASZTOR, który jest budowlą czteroboczną, z prostokątnym wirydarzem z krużgankami. Na pd. elewacji widnieje malowany zegar słoneczny. W klasztorze znajduje się szereg barokowych obrazów sakralnych i portretów wybitnych reformatów. Obok kościoła jest cmentarzyk otoczony murem, przy którym znajdują się kapliczki Stacji Męki Pańskiej.
- Murowana KAPLICA pochodzi z 1823 r. Jest prostokątna, od tyłu zaokrąglona, nakryta dachem siodłowym.
- Murowany DOM przy ul. Krakowskiej 3 pochodzi z 4. ćw. XVIII w. Jest budynkiem późnobarokowym, piętrowym, z ryzalitem od frontu, o zaokrąglonych narożnikach. Fasada podzielona jest gzymsami i lizenami, samo zaś piętro ryzalitu ujęte jest pilastrami i zwieńczone rodzajem przyczółka z dwiema wolutami. Dom nakryty jest dachem mansardowym. W rynku poza tym znajduje się kilka domów o cechach późnobarokowych i klasycystycznych.
- Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA przedstawia Chrystusa upadającego pod Krzyżem i pochodzi z 1787 r.

KOBIERNICE
- Murowany KOŚCIÓŁ p.w. św. Urbana pochodzi z 1858 r.; wieża jest późniejsza - z 1913 r. W kościele znajdują się XIX -to wieczne obrazy „Św.Jan Kanty” z 1840 r. autorstwa Wojciecha Bączkowskiego, „Matka Boska otaczająca płaszczem wszystkie stany” z 1837 r. autorstwa Jana Stankiewicza.
- Kamienne ruiny ZAMKU, który powstał ok. poł. XIV w., a pod koniec XV w. został zniszczony. Położony jest na wysokim wzgórzu pokrytym lasem. Zachowały się fundamenty, wały i fosy oraz szczątki czworobocznej baszty-bramy poniżej właściwego zamku.
- Murowany, klasycystyczny DWÓR pochodzi z 1. poł. XIX w. Jest budowlą prostokątną, częściowo piętrową, z uskokami i zaokrągloną na narożnikach. Pośrodku fasady znajduje się portyk o czterech kolumnach i trójkątnym frontonie, połączony z facjatą i jej balkonem, po bokach zaś płytkie ryzality (nieco wydatniejsze - od strony ogrodowej). Elewacja ogrodowa jest prawie w całości piętrowa (z wyjątkiem ryzalitów), ozdobiona dekoracją klasycystyczną.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- kapliczka z płaskorzeźbionym krucyfiksem na słupie pochodzi z 1708 r.;
- kapliczka z płaskorzeźbionym krucyfiksem na słupie z XVIII w.;
- krucyfiks na słupie z XVIII w.;
- kapliczka z płaskorzeźbą Chrystusa Frasobliwego na słupie z 1805 r.

KOMOROWICE
- Drewniany KOŚCIÓŁ o konstrukcji zrębowej został zbudowany na pocz. XVI w., następnie dobudowano wieżę (o konstrukcji słupowej) przed 1644 r. i przebudowano w XVIII w. W czasie II wojny światowej został uszkodzony. Kościół posiada otwarte soboty, w których od zach. i pd. znajdują się małe przedsionki. Nakryty jest dachem gontowym, na którym widnieje wieżyczka na sygnaturkę z 1889 r. Wieża jest kwadratowa, o ścianach pochyłych, nakryta hełmem ze smukłą iglicą pośrodku i czterema małymi wieżyczkami na narożach. Wyposażenie kościoła jest głównie późnobarokowe i rokokowe.
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Jana Chrzciciela pochodzi z początku XX w. W kościele znajduje się późnogotycki środkowy fragment tryptyku z Matką Boską i św. Janem Chrzcicielem i Janem Ewangelistą z pocz. XVI w. Dzwon został odlany w 1779 r. przez Jana Knoblocha.
- Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA to posąg św. Jana Nepomucena zapewne z XVIII w., na nowym słupie.

KOZY
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. śś. Szymona i Judy powstał na miejscu drewnianego ok. 1902 r. wg proj. architekta wiedeńskiego Karola Steinhofera. Do wyposażenia kościoła należy m.in. tryptyk malowany na desce z Matką Boską z Dzieciątkiem, ze św. Katarzyną, Barbarą, Małgorzatą, Dorotą i czterema Ewangelistami z XVI/XVII w., obraz "św. Jana Kanty" z XVII w. i inne przedmioty z XVII i XVIII w. Na cmentarzu znajduje się drewniana kostnica, którą częściowo zbudowano z materiału z poprzedniego kościoła z 1. ćw. XVI w.
- Murowany, klasycystyczny, piętrowy PAŁAC ma kształt prostokąta z piętrowymi oficynami po bokach , z półkolistym ryzalitem od strony ogrodu i klatką schodową na osi, z balkonem. Za pałacem znajduje się ogród krajobrazowy z drogą obwodową z drzewami. Wnętrza ozdobione skromną klasycystyczną dekoracją. Nakryty jest dachem czterospadowym. Do zach. boku pałacu przylega późniejsza kaplica neogotycka.
- Na wsch. od pałacu znajdują się murowane ZABUDOWANIA GOSPODARSKIE. Należą do nich stodoły (o elementach późnobarokowych), stajnie, obory, spichlerz, magazyn, pomieszczenia dla służby (cechy późnoklasycystyczne).

LIPNIK
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. Narodzenia Najświętszej Panny Marii został zbudowany na miejscu wcześniejszego z XV w. w 1883 r. W kościele znajdują się m.in. posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1470 r. z dawnego ołtarza głównego, posąg Chrystusa Zmartwychwstałego z poł. XVI w., obraz "Św. Urban" z 1841 r., autorstwa Dominika Pietzki.

ŁAZY
W Łazach, które kiedyś były częścią Grójca, zachowały się ślady WAROWNI nad stawem, w postaci fos i wałów.

ŁĘKI
Murowana KAPLICA pochodzi z XVIII/XIX w. Jest to budowla kwadratowa, z uskokami i zaokrągleniami na narożnikach, nakryta dachem siodłowym z wieżyczką.

MALEC
W pobliżu dworu, na tzw. Kopcu, który wznosi się pośrodku stawu, zachowały się ślady fundamentów ZAMECZKU wzmiankowanego w 1452 r.

MESZNA
Murowana KAPLICZKA z XIX w. opiera się na słupie zwężającym się ku górze; nakryta jest daszkiem kamiennym.

MIĘDZYBRODZIE BIALSKIE
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Marii Magdaleny powstał na miejscu wcześniejszego (1810) w 1863 r. W kościele znajdują się m.in. obrazy "Trójcy Św. ze świętymi" z XVI/XVII w., obraz "Św. Antoni Padewski" z 1. poł. XVIII w. - prawdopodobnie z klasztoru reformatów w Kętach, "św. Maria Magdalena" z 1814 r. autorstwa Jana Figurowskiego.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- kapliczka na kolumnie z 1759 r.;
- kapliczka na słupie z XVIII w. w niej znajduje się posąg Chrystusa Frasobliwego.

MIKUSZOWICE
Drewniany, o konstrukcji zrębowej KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Barbary został zbudowany w 1690 przez Piotra Piotrowskiego (na miejscu wcześniejszego). W 1851 r. dobudowana została wieża o konstrukcji słupowej, a podwyższona w 1870 r. Ogrodzenie wokół kościoła, również drewnianego, pochodzi sprzed 1748 r. Kościół jest częściowo obity gontem, częściowo szalowany deskami. Od pd. wsch. i pn. znajdują się soboty, pierwotnie otwarte, zostały w 1885 r. oszalowane. Wieża jest prostokątna, nakryta hełmem baniastym z latarnią. Kościół nakryty dachem gontowym z wieżyczką na sygnaturkę z latarnią. Wnętrze jest ozdobione polichromią późnobarokową z 1723 r. autorstwa Jana Mentila, malarza z Brześcia. Wyposażenie pochodzi głównie z XVII i XVIII w.
Kamienny POSĄG Chrystusa Nazareńczyka na słupie pochodzi z 1846 r.

NOWA WIEŚ
Murowane KAPLICZKI z 1. poł. XIX w. znajdują się po bokach dawnej drogi do dworu w Kańczudze. Mają identyczny czworościenny kształt z wnęką od frontu, na słupie (w środku obrazy).

OSIEK
- Drewniany, o konstrukcji zrębowej STARY KOŚCIÓŁ wzniesiony na miejscu wcześniejszego w 1. ćw. XVI w. Wieża konstrukcji słupowej znajduje się od zachodu, jest kwadratowa, o pochyłych ścianach, z nadwieszoną izbicą z ostrosłupowym hełmem gontowym. Dookoła kościół obiegają otwarte soboty. Kościół nakryty jest wysokimi dachami gontowymi; nad wsch. szczytem nawy umieszczona została wieża na sygnaturkę. W kościele znajdują się m.in. barokowe i rokokowe ołtarze, płyta nagrobna Samuela Betmana (zm. 1576 r.), rokokowa ambona w kształcie łodzi.
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Andrzeja powstał przed 1907 r. Na jego wyposażenie składają się m.in. trzy konfesjonały z 1. poł. XVIII w., obrazy św. Marii Magdaleny u grobu z 1668 r., barokowe stacje Męki Pańskiej, kielich z czaszą późnorenesansową. Wszystkie te przedmioty zostały przeniesione ze starego kościoła, zaś mosiężny świecznik pochodzi z pałacu.
- Murowana KAPLICZKA pochodzi z 1820 r. jest czterościenna, z wnęką od frontu, nakryta blaszanym daszkiem namiotowym.
- Murowany PAŁAC pochodzi z 1. poł. XIX w. Na pocz. XX w. został przekształcony w stylu mauretańskim, otoczony jest rozległym parkiem krajobrazowym. W pobliżu znajdują się m.in. klasycystyczna stajnia i oficyna neogotycka z 1843 r.

OŚWIĘCIM
Oświęcim był wzmiankowany już w 2. poł. XII w., lokowany prawdopodobnie za ks. Władysława Opolskiego (1246-81), położony jest na prawym brzegu Soły.
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii był wzmiankowany w latach 1325-7, ale data powstania obecnej budowli nie jest znany. Zasadnicze zmiany nastąpiły prawdopodobnie przed 1530 r. Kościół został przebudowany w 3. ćw. XVII w. i gruntownie odrestaurowany po pożarze w 1863 r. Jest budowlą trójnawową, halową, z kwadratową wieżą od zach. Wieża pochodzi z XVI w. (dół) i XIX w. (1863-77 góra). Do prezbiterium od pn. przylega pseudoromańska kaplica Chrystusa Ukrzyżowanego. Prezbiterium i wieża są oszkarpowane. Wyposażenie kościoła jest głównie barokowe i klasycystyczne.
- Ceglany z elementami kamiennymi KOŚCIÓŁ PODOMINIKAŃSKI został zbudowany w 1. poł. XIV w. dla dominikanów sprowadzonych tu pod koniec XIII w. Po zniesieniu klasztoru przez Józefa II został zamieniony w 1 ćw. XIX w. na magazyn, z czasem doprowadzony do ruiny. W latach 1869-1906 został odrestaurowany przez zakon salezjanów jednak z zatraceniem pierwotnego charakteru budowli. W trakcie restauracji m.in. nawę zamieniono na prezbiterium i odwrotnie. Kościół jest oszkarpowany. Od pd. do kościoła przylega pozostałość klasztoru-kapitularz zamieniony na KAPLICĘ św. Jacka. Jest to budowla ceglana, prostokątna, oszkarpowana. W czasie restauracji w 1849 r. została nakryta dachem siodłowym ze szczytami z wnękami (proj. S. Odrzywolskiego)
- Murowany ZAMEK składa się z baszty i właściwej budowli zamkowej. Kwadratowa baszta pochodzi z 2. poł. XIII w., wewnątrz ma trzy kondygnacje. Baszta nakryta jest nowym dachem namiotowym. Budowla zamkowa częściowo pochodzi z pocz. XVI w. , być może też z 1. poł. XVII w. ; została gruntownie przebudowana w 1. tercji XIX w. XIX w., z basztą łączy się od pd. , jest czworoboczna, lekko łukowato wygięta. Składa się z części pd. ( 2. piętro - 1909, ryzalit - 1928) i pn. (1928). Przy pn.-wsch. narożniku baszty zachowały się resztki obronnych murów zamkowych z kamienia i cegły. Obok wieży znajduje są część kamiennej płyty nagrobnej z XV w. z rytą postacią zmarłego z napisem odnoszącym się do jednego z Myszkowskich. Pochodzi ona z kościoła dominikańskiego, została znaleziona nad Sołą.

- Murowana KAPLICZKA PRZYDROŻNA na ośmiobocznym słupie pochodzi z XVIII/XIX w.

PISARZOWICE
- Drewniany, o konstrukcji zrębowej KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Marcina zbudowano na miejscu wcześniejszego, na pocz. XVI w. powiększono w 1690 r. (dobudowano zach. część prezbiterium). Prezbiterium nakryte jest pozornym sklepieniem kolebkowym, nawa stropem. Od zach. przylega kwadratowa wieża, o konstrukcji słupowej, z nadwieszoną izbicą, ścianach pobitych gontem, nakryta hełmem cebulastym z latarnią. Dookoła kościoła znajdują się soboty, częściowo odkryte, częściowo szalowane tworzą kruchtę, składziki i przechodnią kaplicę (1795, odnowiona w 1825). Dachy kościoła kryte są gontem. Wyposażenie pochodzi głównie z XVII i XVIII w.
- Drewniany DWÓR zbudowany w 2. poł. XVIII w . Jest budowlą parterową, prostokątną, z dwoma gankami. Nakryty jest czterospadowym dachem z okapem i dwiema wystawkami od tyłu. Obok dworu znajdują się murowane zabudowania gospodarskie (stodoły, stajnie, spichlerz, gorzelnia) z 1. poł. XIX w. Na pn.-wsch. od dworu zachowały się resztki wału ziemnego, bastionu i fosy.
- Kamienna FIGURA PRZYDROŻNA Chrystusa Upadającego pod krzyżem pochodzi z 2. poł. XVIII w. Nakryta jest daszkiem czterospadowym na filarach, między którymi od frontu i z boków są drewniane arkadki.

POLANKA WIELKA
- Drewniany, o konstrukcji zrębowej KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w św. Mikołaja został zbudowany w 1. poł. XVI w., potem kilkakrotnie odnawiany, m.in. w 1658 r., 2. ćw. XVIII w., w 1799 r. Pn. ściana prezbiterium jest częściowo murowane. Ściany wewnętrzne podzielone są pilastrami i gzymsem. Kościół nakryty jest dachem gontowym, o jednej kalenicy, z wieżyczką na sygnaturkę. Od zach. przylega wieża o konstrukcji słupowej, kwadratowa, o dwu kondygnacjach.; w 1. poł. XVIII w. została restaurowana i obniżona. Kondygnacje (górna węższa) oddzielone są od siebie siodłowym daszkiem łączącym się po bokach z daszkiem kościoła. Wieża nakryta jest hełmem kopulastym, zwieńczonym blaszanym obeliskiem. W kościele znajdują się m.in. organy późnobarokowe, wykonane w 1735 r. przez organmistrza Wawrzyńca Harbutowskiego, portret Marcina Cienskiego - podkomorzego sieradzkiego, z 1685 r. autorstwa Józefa Rybkiewicza. Pozostałe wyposażenie pochodzi z XVII i XVIII w. Kościół jest otoczony ogrodzeniem drewniano-murowanym z szeroką bramą wjazdową i dwiema niższymi bramkami bocznymi.
- Murowany PAŁAC został zbudowany w 1769 r. , przerobiony ok. 1856 r. Składa się z prostokątnej, piętrowej części środkowej i dwóch złączonych z nią wąskimi skrzydłami piętrowych kwadratowych części bocznych. Przed pałacem znajduje się dziedziniec zakreślony od frontu łukiem wklęsło-wypukłym, wypełnionym klombem. Elewacje zewnętrzne części środkowej zdobi płytki ryzalit z trójkątnym frontonem. Ta partia pałacu nakryta jest dachem łamanym, polskim. Części boczne o zaokrąglonych narożnikach z uskokami nakryte są dachami namiotowymi ze szczycikami o łuku wklęsło-wypukłym. Na piętrze znajdują się witraże z herbami Jastrzębiec, Odrowąż, Leliwa, i Pilawa wykonane w 1909 r. wg proj. K. Frycza. Oficyny są budowlami parterowymi, prostokątnymi z ryzalitami, nakrytymi dachem łamanym, polskim. Na zach. i pd. od zabudowań dworskich znajduje się ogród.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- barokowy posąg św. Jana Nepomucena na słupie;
- posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiem na postumencie z 1776 r. został przestawiony po zburzeniu, w czasie wojny.

PORĄBKA
Murowana KAPLICA pochodzi z 1860 r. Jest budowlą kwadratową z prostokątną przybudówką od zach., nakryta dachem czterospadowym z latarnią.

PORĘBA WIELKA
- Drewniany, o konstrukcji zrębowej KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Bartłomieja został zbudowany na miejscu wcześniejszego w 1. ćw. XVI w. Kwadratowa wieża o konstrukcji słupowej pochodzi sprzed 1644 r. Kościół przekryty jest stropem, podkreślonym profilowanym gzymsem. Wieża ma ściany pochyłe, nadwieszoną izbicę z hełmem cebulastym przechodzącym w ostrosłup. Od pd., wsch. i pn. kościoła znajdują się otwarte soboty z dachami gontowymi. Wyposażenie kościoła pochodzi głównie z XVIII w.
- Murowany PAŁAC został zbudowany ok. poł. XIX w. wg. proj. Franciszka Marii Lanciego. Jest to budowla jednopiętrowa z półpiętrzem. Od frontu znajduje się ryzalit, z boku - prostokątna przybudówka , nad nią taras. Ryzalit flankowany jest kolumienkami przechodzącymi w wieżyczki o cebulastych hełmach, między nimi znajdują się trójkątne szczyty. Pałac nakryty jest dachem pogrążonym.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE: posąg św. Jana Nepomucena na żłobkowanej kolumnie z XVIII/XIX w.; posąg Matki Boskiej na kolumnie z 1828 r.

RYBARZOWICE
- Murowany KOŚCIÓŁ FILIALNY p. w. Matki Boskiej Pocieszenia został zbudowany w 2. poł. XIX w. i w 1910 r. W kościele znajduje się chorągiew z przedstawieniem św. Floriana, Zaśnięcie i Wniebowzięcie Matki Boskiej z 1882 r. autorstwa Wincentego Krzęstkiewicza z Żywca i sygnaturka (1741) z kościoła w Czańcu.

SKIDZIN
Kamienny POSĄG PRZYDROŻNY św. Jana Nepomucena na słupie pochodzi z 1779 r.

STARA WIEŚ
- Drewniany, o konstrukcji zrębowej KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Podwyższenia św. Krzyża został zbudowany na miejscu wcześniejszego w 1522 r., przebudowany ok. 1926 r. (m.in. zeszpecony eternitem). Od zach. znajduje się kwadratowa wieża, o konstrukcji słupowej, ścianach pochyłych, z nadwieszona izbicą i hełmem cebulastym z latarnią. Ściany oddzielające wieżę od nawy została w 1926 r. została przepruta ostrołukową arkadą w celu powiększenia wnętrza. Dookoła kościoła są soboty, częściowo otwarte, częściowo szalowane. Wyposażenie pochodzi głównie z 1718 r., składają się na nie m.in. ołtarz główny wczesnobarokowy, dwa ołtarze boczne późnobarokowe i rokokowa ambona i chrzcielnica. Kościół otoczony jest ogrodzeniem z dwoma bramkami bocznymi.
- Murowana KAPLICA została zbudowana w 1806 r., odnowiona w 1906 r. Jest budowlą prostokątną, od tyłu półkoliście zamkniętą, nakrytą daszkiem siodłowym.
- Murowany DWÓR został wzniesiony na miejscu wcześniejszego w XVIII w. Z poprzedniej budowli zachowało się nadproże z herbem Biberstein i Jastrzębiec i datą 1587. Obecny dwór jest prostokątny, parterowy, z pokoikami na poddaszu. Fasada posiada pośrodku nieznaczny ryzalit zwieńczony trójkątnym frontonem. Przed wejściem znajduje się taras ze schodami. Dwór nakryty jest dachem łamanym, polskim.

STARE STAWY
Murowana KAPLICA została zbudowana w 1826 r. Jest budowlą prostokątną z zaokrągleniami i uskokami na narożach. Nakryta jest dachem siodłowym z wieżyczką na sygnaturkę od frontu.

STRACONKA
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Najświętszej Panny Marii Pocieszenia pochodzi z 1885 r. Znajduje się w nim posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiem z ok. 1500 r., przeniesiony z kościoła w Lipniku.
- Murowana KAPLICA została wzniesiona w XVIII w. Jest budowlą prostokątną, zaokrągloną od tyłu. Elewację frontową flankują pilastry; szczyt posiada trzy wnęki, w środku znajduje się blaszany krucyfiks. Kaplica nakryta jest dachem siodłowym.

SZCZYRK
- Drewniany, o konstrukcji zrębowej KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. św. Jakuba St. Został zbudowany w latach 1797-1800. W części dachu jest szalowany deskami, w górnej - obity gontem. Prostokątna wieża znajduje się od zach., w części dolnej ma konstrukcję zrębową, w górnej słupową. Nakryta jest hełmem namiotowym. Ściany oddzielające wieżę od nawy zostały w 1935 r. przeprute w celu powiększenia wnętrza i zastąpione dwiema parami słupów. Wyposażenie kościoła pochodzi głównie z XVIII i XIX w. (częściowo ze skasowanego klasztoru norbertanów w Nowym Sączu). Kościół otoczony jest drewnianym ogrodzeniem z dwiema, czworobocznymi bramkami.
- Murowane KAPLICE:
1. prostokątna z półkolistą absydą została wzniesiona w 1829 r. Posiada wieżyczkę na sygnaturkę z 1938 r.
2. prostokątna o półkolistym zakończeniu pochodzi z 1830 r.
- Wieżyczka na sygnaturkę nakryta jest hełmem cebulastym. W kaplicy znajduje się krzyż dębowy z 1730 r., wystawiony z okazji misji jezuitów.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- posąg Matki Boskiej Frydeckiej pochodzi z 1838 r., jego autorem jest kamieniarz Bartłomiej Musza;
- posąg Chrystusa Nazareńskiego na słupie w kamiennym ogrodzeniu pochodzi z 1839 r.

WILAMOWICE
Wieś Wilamowice została założona w 1250 r.; od 1818 r. jest miasteczkiem.
- Drewniany, o konstrukcji zrębowej KOŚCIÓŁ p. w. Św. Trójcy powstał na miejscu spalonego (1660-1) w 1704-5 r. Ściany prezbiterium i nawy na zewnątrz są częściowo bielone, częściowo wyprawione. Na pd. ścianie prezbiterium widnieje zegar słoneczny. Na belce tęczowej znajdują się posągi Matki Boskiej i św. Jan Ewangelisty z 1706 r. wykonane prze rzeźbiarza Jerzego Honkisa z Krakowa. Tego samego autorstwa jest ambona z 1705 r. Wnętrze kościoła pokryte jest malowidłami z 1861 r., których twórcą jest malarz Ludwik Stankiewicz z Oświęcimia. Pod tymi malowidłami widoczne są starsze, prawdopodobnie z 1734 r. Wyposażenie pochodzi głównie z XVIII i XIX w. Kościół otoczony jest sobotami z przedsionkami od pd. i zach. Kwadratowa, o konstrukcji słupowej wieża z 1729 r. przylega od zach. Posiada nadwieszoną izbicę, poniżej której znajdują się tarcze zegarowe. Nakryta jest hełmem cebulastym z latarnią. Cały kościół nakryty jest dachami gontowymi, z wieżyczką na sygnaturkę z 1862 r.
- Drewniany, o konstrukcji zrębowej DOM przy Rynku 73 pochodzi z 1832 r. Jest budowlą parterową, z facjatą na poddaszu, nakrytą daszkiem naczółkowo-półszczytowym, łamanym. Facjata wsparta jest na czterech murowanych kolumienkach. Kilkanaście murowanych domów pochodzi z XIX w. (m.in. 1830,1850,1858, 1839, 1840, 1842). Są to budowle parterowe, niektóre z facjatą.
- Kamienne FIGURY PRZYDROŻNE:
- kapliczka na kolumnie zwieńczona krucyfiksem pochodzi z 1839 r., odbudowana została w 1863 r.;
- krucyfiks na słupie pochodzi z 1841 r.

WILCZKOWICE
Kamienny KRUCYFIKS na słupie z płaskorzeźbą Matki Boskiej Bolesnej pochodzi z 1807 r.

WILKOWICE
- Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Michała Archanioła został wzniesiony na miejscu dawnego drewnianego w 1900 r. W kościele znajduje się m.in. ołtarz z 1700 r. z obrazem Chrystusa Ukrzyżowanego (na plebani przechowywana jest trybowana sukienka z XVIII w. z tego obrazu), monstrancja (1832), dwa kielichy (1835), puszka (1832) wykonana przez Jana Bartha w Cieszynie.
- Kamienny POSĄG PRZYDROŻNY Chrystusa Nazareńskiego na kolumnie pochodzi z 1819 r. Otoczony jest balustradą wykonaną w 1838 r. przez Jakuba Kristę i Macieja Dutkę.

WITKOWICE
Drewniany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Michała Archanioła został zbudowany na miejscu wcześniejszego w 1671 r. Prezbiterium, nawa i zakrystia (1883) mają konstrukcję zrębową, wieża (od zach.), dobudówka i przedsionek do zakrystii - konstrukcji słupowej. Kościół przekryty jest stropami. Kwadratowa wieża ściany ma pochyłe, pobite gontem, nakryta jest hełmem namiotowym. Kościół otaczają soboty - częściowo otwarte, częściowo szalowane. Od zach. wbudowano w nie przedsionek. Kościół nakryty jest dachem o jednej kalenicy z wieżyczką na sygnaturkę. Nad prezbiterium znajduje się blaszana chorągiewka z datą 1610 r. Wyposażenie kościoła pochodzi głównie z okresu baroku.

WŁOSIENICA
Murowany KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p. w. św. Michała Archanioła został wzniesiony na miejscu wcześniejszego, drewnianego w latach 1843-4 przez Jerzego Bijowskiego i Juliana Appla z Bielska. Prezbiterium zwrócone jest ku pd; od frontu przylega kwadratowa wieża. Wewnątrz kościoła ściany podzielone są filarami przyściennymi z pilastrami. Fasada rozczłonkowana jest lizenami i pilastrami oraz gzymsem i belkowaniem; zwieńczona trójkątnym frontonem. Wieża wzniesiona ponad fasadę opatrzona jest zegarem i nakryta hełmem cebulastym z latarnią. Chór muzyczny został wraz z organami wykonany w 1847 r. przez Karola Kuttlera z Opawy. Wyposażenie kościoła pochodzi głownie z okresu baroku (?) i XIX w.

ZABORZE
Murowana KAPLICA posiada wewnątrz kamienny posąg Chrystusa Upadającego pod Krzyżem z 2. poł. XVIII lub 1. poł. XIX w.




<< zabytki województwa œlšskiego